12037
۱۱/۱۰/۹۴
۲۳:۱۱

سلسله مطالب تعلیم وتربیت و روش تحقیق/ دکتر احمد هدایت پناه شالدهی

آداب‌ و وظایف‌ معلم‌ نسبت‌ به‌ شاگرد از نظر شهید ثانی

امور مختلف‌ و متنوعی‌، آداب‌ و وظایف‌ معلم‌ را نسبت‌ به‌ شاگردان‌ و دانشجویان‌تشکیل‌ می‌دهد که‌ محور همه‌ آنها تنظیم‌ صحیح‌ رابطه‌ استاد( معلم‌) با دانشجو (شاگرد) می‌باشد.

به گزارش روشن خبر، با توجه به اهمیت تعلیم و تربیت و روش تحقیق، برای اساتید دانشگاه و معلمان، روشن خبر سعی خواهد کرد تا در سلسله مطالبی به قلم دکتر احمد هدایت پناه، استاد دانشگاه و پژوهشگر برتر استان و کشور، به تبیین و آموزش این مطلب بپردازد.

گفتار نخست: آداب‌ و وظایف‌ معلم‌ نسبت‌ به‌ شاگرد از نظر شهید ثانی[۱]

امور مختلف‌ و متنوعی‌، آداب‌ و وظایف‌ معلم‌ را نسبت‌ به‌ شاگردان‌ و دانشجویان‌تشکیل‌ می‌دهد که‌ محور همه‌ آنها تنظیم‌ صحیح‌ رابطه‌ استاد( معلم‌) با دانشجو (شاگرد) می‌باشد. [ مسائل‌ مربوط‌ به‌ این‌ آداب‌ باعنوان‌ بیست‌ امر یا وظیفه، مورد تحقیق‌ و بررسی‌قرار می‌گیرد.]

۱ ـ نخستین‌ وظیفه‌ای‌ که‌ باید معلم‌ در رابطه‌ با شاگرد مورد توجه‌ و اهتمام‌خویش‌ قرار دهد، این‌ است‌ که‌ شاگردان‌ را تدریجاً و گام‌ به‌ گام‌ به‌ آداب‌ و آیین‌های ‌پسندیده‌ و شیوه‌های‌ ستوده‌ و تمرین‌ روحی‌ نسبت‌ به‌ آداب‌ دینی‌ و حقایق‌ دقیق‌ وپیچیده‌ آیین‌ مقدس‌ اسلام‌، آشنا و وادار سازد. باید معلم‌ در تفهیم‌ حقایق‌، نظیرصواب‌اندیشی‌، درستی‌ گفتار و کردار و حکم‌ داوری‌ صحیح‌، آثار و احادیثی‌ که‌ درزمینه‌های‌ این‌ حقایق‌ به‌ ما رسیده‌ است‌، برای‌ شاگرد بازگو کرده‌ و ضرب‌المثل‌های‌لازم‌ را که‌ نمایانگر حقایق‌ مذکور است‌ برای‌ او یاد کند و با ناچیز جلوه‌ دادن‌ دنیا، حالت‌ زهد و پارسایی‌ را در او به ‌وجود آورد.

شهید ثانی‌ مهمترین‌ و نخستین‌ وظیفه‌ معلم‌ را عبارت‌ از ایجاد اخلاص‌ و حسن‌ نیت‌ در شاگردان‌ می‌داند. مراقبت‌ و توجه‌ به‌ خدا و سرانجام‌ ایمان‌ را عالی‌ترین‌ زمینه ‌مساعدی‌ معرفی‌ می‌کند که‌ شاگردان‌ می‌توانند در سایه‌ ایمان‌ به‌ مقامات‌ والای‌ علمی و کشف‌های‌ مهمی‌ در اسرار و حقایق‌ پیچیده‌ عالم‌ دست‌ یابند.

منقول‌ است‌ ابن‌سینا می‌گفت‌: «هر گاه‌ در یک‌ مسأله‌ علمی‌ دچار حیرت‌ و سرگشتگی‌ می‌شدم‌ و حدّ وسط‌ و رمز کشف‌ مجهول‌ را نمی‌یافتم‌ به‌ جامع‌ شهر. یعنی‌ به‌ مسجدمی‌رفتم‌ و نماز دوگانه‌ در برابر خدای‌ یگانه‌ می‌گذاردم‌ و در نتیجه‌، از برکات‌ ایمان‌ و توجه‌ به‌ خداوند درهای‌ بسته‌ بر روی‌ من‌ گشوده‌ می‌شد و مشکلات‌ و ناهمواری‌های ‌علمی‌ برای‌ من‌ آسان‌ و هموار می‌گشت‌.

۲ ـ ایجاد شوق‌ و دلبستگی‌ به‌ علم‌ و دانش‌ در شاگردان‌

معلم‌ باید از عواملی‌ که‌ او را در تشویق‌ شاگردان‌ به‌ علم‌ و دانش‌ مدد می‌کند استفاده‌کند. نظیر رهنمودهایی‌ که‌ در سخن‌ بزرگان‌ دیده‌ می‌شود و نمودهای‌ شوق‌انگیزی‌ که‌در اشعار شعرا، در باره‌ فضیلت‌ علم‌ جلب‌ نظر می‌کند و…

۳ ـ مواسات‌ و دلسوزی‌ معلم‌ نسبت‌ به‌ شاگردان‌

معلم‌ باید در باره‌ شاگردان‌، خواهان‌ اموری‌ باشد که‌ نسبت‌ به‌ آن‌ها در خود احساس‌علاقه‌ و دوستی‌ می‌نماید و از هر گونه‌ شر و بدی‌ که‌ برای‌ خویش‌ نمی‌پسندد برای‌شاگردان‌ نیز نپسندد.

۴ ـ عامل‌ لطف‌ و محبت‌، مؤثرترین‌ عوامل‌ تعلیم‌ و تربیت‌ است‌.

برمعلم‌ لازم‌ و ضروری‌ است‌ [ اهتمام‌ خویش‌ را در جهت‌تربیت‌ اخلاقی‌شاگردان‌ بکارگیرد.] و آنان‌ را از اخلاق‌ زشت‌ و خوی‌های‌ ناستوده‌ و ارتکاب‌ اعمالی‌ که‌ شرعاً حرام‌ یا مکروه‌ است‌ حفظ‌ کند، و از هر گونه‌ رفتاری‌ که‌ حالات‌ و شخصیت‌ آنان‌ را تباه‌می‌سازد و یا موجب‌ ترک‌ اشتغالات‌ علمی‌ و یا اسائه‌ ادب‌ به‌ دیگران‌ می‌گردد؛ جلوگیری‌ کند. معلم‌ باید مراقب‌ باشد که‌ سخنان‌ بیهوده‌، از شاگردان‌ او سر نزند و از معاشرت‌ آنان‌ با اشخاص‌ نامناسب‌ و امثال‌ اینگونه‌ اعمال‌ ناروا جلوگیری‌ و ممانعت‌نماید و…

۵ ـفروتنی‌ و نرمش‌ معلم‌ نسبت‌ به‌ شاگردان‌

نباید معلم‌ با شاگردان‌ خویش‌ رفتاری‌ شکوهمندانه‌ و بزرگ‌ مآبانه‌ای‌ را در پیش‌ گیرد ،بلکه‌ باید فروتنی‌ و نرمش‌ را در برخورد با شاگردانش‌ بکار برد .خداوند متعال‌ به‌ پیامبرخود می‌گوید: واحْفِض‌ جَناحَک‌ لِمَن‌ِ اتّبعک‌َ من‌المومنین‌[ سوره‌ شعرا آیه‌ ۲۱۵٫]

پر وبال‌ خویش‌ را برای‌ پیروان‌ خود [که‌ با پایمردی‌ خویش‌ در ایمان‌ به‌ تو اظهار علاقه‌می‌کنند( فروهشته‌ ساز )و نسبت‌ به‌ آنان‌ متواضع‌ و فروتن‌ باش‌. .]

در حدیثی‌ از پیامبر(ص‌) آمده‌ است‌ که‌ فرمود:

لَیِنّوا لِمَن‌ْ تُعَلِّموُن‌َ و لِمَن‌ تَتَعلَّمُون‌ مَنه‌ْ

نسبت‌ به‌ کسی‌ که‌ به‌ وی‌ علم‌ را می‌آموزید و یا از او، علم‌ را فرا می‌گیرید، نرم‌ و ملایم‌باشید.

۶ ـ تفقد از احوال‌ دانشجویان‌

اگر یکی‌ از شاگردان‌ و یا حاضران‌ حلقه‌ درس‌ استاد، در جلسه‌ درس‌ حضور نیافت‌ وغیبت‌ او غیر عادی‌ به‌ نظر رسید، باید از او و احوال‌ او و علت‌ غیبت‌ او پرس‌ و جو کند.

۷ ـ اطلاع‌ از نام‌ و مشخصات‌ شاگرد

۸ ـ القاء مطالب‌ علمی‌ باید در خور استعداد شاگردان‌ باشد.

باید معلم‌ در بذل‌ و توزیع‌ محصولات‌ علمی‌ و معارف‌ خود با سخاوت‌ باشد، در طرزالقاء درس‌ ناهموار و دشخوار نباشد. معلم‌ نباید اندوخته‌های‌ علمی‌ خود را احتکار و ذخیره‌ کند، اندوخته‌هایی، که‌ دانشجویان‌ تشنه‌ و گرسنه‌ علم‌ بدان‌ نیاز دارند، و از او درباره‌ مسائل‌ علمی‌ پرس‌ و جو می‌کنند. البته‌ باید بگوییم‌ تا وقتی‌ که‌ دانشجویان‌ او نسبت‌ به‌ برخی‌ از معلومات‌ و معارف‌، اهلیت‌ و شایستگی‌ لازم‌ را بدست‌ نیاورند، نباید معلم‌ این‌ معلومات‌ را در اختیار آنان‌ قرار دهد. بلکه‌ باید نسبت‌ به‌ چنین‌ شاگردان‌ درکتمان‌ آن‌ کوشا و مصر باشد زیرا القاء معلومات‌ و معارفی‌ که‌ شاگردان‌ برای‌ هضم‌ ودرک‌ آن‌، استعداد کافی‌ ندارند موجب‌ پریشانی‌ خاطر و پراکندگی‌ و تباهی‌ ذهن‌ آنان‌می‌گردد.

۹ ـ رعایت‌ ترتیب‌ و تسلسل‌ اشتغالات‌ علمی‌ شاگرد

معلم‌ باید ترتیب‌ و تسلسل‌ علوم‌ و معارف‌ را به‌ هنگام‌ تدریس‌ با توجه‌ به‌ پایه‌معلومات‌ شاگردان‌ در نظر گیرد.

۱۰ ـ کوشش‌ در تفهیم‌ مطالب‌ و رعایت‌ استعداد شاگردان‌

الف‌) باید معلم‌ به‌ شغل‌ و حرفه‌ تعلیم‌، علاقه‌ و دلبستگی‌ داشته‌ باشد و همه‌ی توان‌ ونیروی‌ خویش‌ را در تفهیم‌ و تقریب‌ مطالب‌ به‌ اذهان‌ شاگردان‌ بکار گیرد و در این‌جهت‌ اهتمام‌ ورزد.

ب‌) معلم‌ نباید از نصیحت‌ و اندرز به‌ شاگردان‌ چیزی‌ را فروگذار نماید و در تفهیم ‌مطالب‌، درجه‌ استعداد، قدرت‌ درک‌ و محفوظات‌ شاگردان‌ را مدنظر قرار دهد و از بازگو کردن‌ مسایلی‌ که‌ ذهن‌ شاگرد، تحمل‌ درک‌ آن‌ را ندارد خودداری‌ نماید.

ج‌) معلم‌ نباید طرز بیان‌ و سخن‌ خود را بیش‌ از حد معمول‌ گسترده‌ و مفصل‌ سازد.

د) او نباید آنگونه‌ فشرده‌ و کوتاه‌، بیان‌ خود را ایراد کند که‌ درک‌ و فهم‌ آن‌ دشوار باشد.

ه ) با هر یک‌ از شاگردان‌ در خود مقام‌ و پایه‌ علمی‌ و برحسب‌ اقتضاء فهم‌ و استعدادآنان‌ سخن‌ گوید.

و) معلم‌ باید نخست‌، خود مسأله‌ را به‌ صورت‌ واضح‌ و روشنی‌ طرح‌ کند. سپس‌ با ذکرمثال‌ها و نمونه‌ها، البته‌ در صورت‌ نیاز آنان‌، به‌ توضیح‌ و تشریح‌ آن‌ بپردازد و…

۱۱ ـ ذکر ضوابط‌ و قواعد کلی‌ علوم‌ ضمن‌ تدریس‌ آنها، «روش‌ قیاسی‌»

۱۲ ـ تشویق‌ شاگردان‌ به‌ اشتغالات‌ علمی‌ و تحریص‌ به‌ تکرار دروس‌

۱۳ ـ طرح‌ مسائل‌ دقیق‌ و پرسش‌ از شاگردان‌

۱۴ ـ احترام‌ به‌ شخصیت‌ شاگرد و اعتراف‌ به‌ اهمیت‌ افکار او

۱۵ ـ رعایت‌ مساوات‌ در توجه‌ و محبت‌ به‌ شاگردان‌

۱۶ ـ رعایت‌ سابقه‌ شاگردان‌ و نوبت‌ آنان‌ در تدریس‌

۱۷ ـ رعایت‌ امتیاز استعداد و تفاوت‌های‌ هوش‌ شاگردان‌

۱۸ ـ تعاون‌ و همیاری‌ معلمان‌ در تعلیم‌ و ارشاد شاگردان‌

۱۹ ـ ارشاد شاگردان‌ به‌ معلمان‌ شایسته‌

۲۰ ـ آماده‌ ساختن‌ و معرفی‌ معلمان‌ لایق‌ برای‌ جامعه‌

 

[۱] زین الدین فرزند نور الدین عاملی، معروف به شهید ثانی، در سیزدهم شوال سال ۹۱۱ در روستای جبع از روستاهای جبل عامل لبنان متولد شد. وی دانش فقه و ادبیات عرب را تا سال ۹۲۵ که پدرش زنده بود نزد او آموخت، سپس برای کسب علم به نقاط مختلفی مهاجرت نموده است. او احاطه کامل به سایر مذاهب داشت و در قسطنطنیه سایر مذاهب را تدریس نمود. شهید ثانی در مکه دستگیر شد و به سمت مرکز حکومت عثمانی حرکت داده شد که در بین راه سال ۹۶۵ یا ۹۶۶ به شهادت رسید.

انتهای پیام/

ارسال نظر