15100
۱۵/۱۲/۹۴
۰۹:۱۶

گفتار دهم از سلسله مطالب تعلیم و تربیت و روش تحقیق/ دکتر احمد هدایت پناه

بیان مسأله در روش تحقیق و پروپزال نویسی

بیان مسأله از بخشهای مهم و زیر بنایی برای نگارش پیش نویس طرح تحقیقاتی است. بیان مسأله است که ضمن آشنا نمودن خواننده با موضوع تحقیق، در روشن نمودن مراحل بعدی تحقیق، مثل اهداف و روش، تأثیر بسیار دارد.

به گزارش روشن خبر، هدف این نوشتار، به قلم دکتر احمد هدایت پناه، تبیین روش تحقیق کاربردی با تکیه بر داده های کمّی، از آغاز تا پایان است. در این گفتار ، فرض براین است که خواننده محترم به روش تحقیق آشنایی ندارد یا کم آشناست. دامنه بحث حول دانش کارشناسی ارشد است که درنگارش پایان نامه می تواند موثر باشد. همچنین برای نگارش پروپزال در دستگاههای اجرایی ارتباط مستقیم دارد. به بسیاری از سوالها ی فنی که درکتب روش تحقیق نیامده به صورت استدلالی و مستند پاسخ داده می شود.

این بحث ادامه گفتار نهم می باشد.

گام۱۶:بیان مساًله

اولین فعالیت در هر پژوهش انتخاب مساًله است . اصولاً پژوهش با مسأله آغازمی شود (دلاور:۱۳۸۳). ازنظر کرلینجر، مساله یک بیان یا یک جمله پرسشی است که می پرسد : بین دو یا چند متغیر چه رابطه ای وجوددارد؟(شریفی ونجفی زند:۱۳۷۶ ). بیان مسأله از بخشهای مهم و زیر بنایی برای نگارش پیش نویس طرح تحقیقاتی است. بیان مسأله است که ضمن آشنا نمودن خواننده با موضوع تحقیق، در روشن نمودن مراحل بعدی تحقیق، مثل اهداف و روش، تأثیر بسیار دارد. در این بخش، محقق اطلاعات زمینه ای و ابعاد مختلف موضوع، دلایل انتخاب و فواید ناشی از تحقیق را به روشنی توضیح می دهد، تا ایده تحقیق موجه جلوه کند و ضرورت انجام آن احساس و اهمیت آن آشکار گردد( دلاور: ۱۳۸۳، اسماعیلی وبیابانگرد : ۱۳۸۲). به نظر گال و همکاران، مقدمه ،گاه به جای بیان مساله واهداف و.. مورد استفاده قرار می گیرد که شامل ویژگیهای زیر است :

۱-مساله پژوهش را بیان کند.

۲-توضیح می دهد که تحقیق پیشنهادی چگونه بر پیشینه پژوهشی مبتنی است.

دربحث بررسی پیشینه ، می توان به بحث تفصیلی درمورد آثار نظری وتحقیقات مربوط پرداخت ، همراه با مطالب مربوط دیگری همچون :«

الف) یافته های تحقیق دیگر که در رابطه با پژوهش است.

ب) یافته های همسو با پژوهش که ارتباط هایی با تحقیق پیشنهادی دارند.

ج) نقد روش های مورد استفاده در پژوهش های پیشین

د ) نتایجی که پژوهشگران در بررسی پیشینه پژوهش مرتبط با تحقیق پیشنهادی شما ، استخراج کرده اند.

ه) درصورت امکان ، کاربردهای یافته های پژوهشی پیشین در فعالیتهای حرفه ای لحاظ شود.

۳- مشارکت بالقوه خود را در دانش پژوهش پیشنهاد می کند.

۴-اهداف ، فرضیه ها یا سوالهای پژوهشی را که تحقیق با توجه به آنها طراحی شده است فهرست می کند.» ( نصروهمکاران : ۱۳۸۴)

به عقیده کرلینجر برای مسائل خوب و بیان آن ، سه ملاک وجود دارد:

۱-مسأله باید رابطه بین دو یا چند متغیر را بیان کند [۱]

خلاصه آنکه پرسشها چنین مطرح می شوند که آیا A با B رابطه دارد ؟ رابطهA وB با متغیر C چگونه است؟ تحت شرایط CوD ، رابطه AباB چگونه است؟

۲-مسأله باید به روشنی و بی ابهام به صورت پرسشی بیان شود، به جای اینکه بگویید « مسأله این است که …. یا منظور از مطالعه عبارت است از …. ،پرسش مطرح کنید، پرسش این حسن را دارد که مسأله را به طور مستقیم مطرح می کند».

۳- مساله و بیان مساله به گونه ای باشد که بتوان آن را به روش تجربی مورد آزمایش قرار داد . مساله ای که قابل آزمایش نباشد، رابطه یا رابطه های آن علمی نیست. معنای این گفته این است که نه تنها باید رابطه واقعی بیان شود. بلکه همچنین متغیر های رابطه باید به نحوی قابل اندازه گیری باشند.

مثال: آیا تعلیم وتربیت دموکراتیک یادگیری کودکان را بهبود می بخشد؟ که سوالی متافیزیکی است و از محدوده ی امکانات آزمایشهای تجربی خارج است(شریفی ونجفی زند:۱۳۷۶ ).

۳-نکات دیگری نیز در نوشتن بیان مساله حایز اهمیِّت است که برخی از آنها بشرح ذیل است:

الف)مسأله و بیان آن نباید بسیار کلی باشد، زیرا اگر مسأله ای بیش از حد کلی باشد آن قدر مبهم خواهد بود که نمی توان آن را آزمود.( وزیری و همکاران :۱۳۸۳ ).

مثال :« آیا مشکلات روانی موجب افت تحصیلی دانشجویان می گردد؟ » آزمون پذیر نیست زیرا مشکلات روانی کلی تر از آن است که در یک طرح پژوهشی مورد بررسی قرار گیرد. به نظر کرلینجر ، محققان نمی توانند مسائل گسترده و کلی را مورد بررسی قرار دهند، زیرا اقدامهای پژوهشی معمولاً بیش از اندازه مبهم و کلی خواهند بود، (پاشاشریفی ونجفی زند: ۱۳۸۳ )

ب) مساله پژوهشی نباید خیلی محدود باشد به نحوی که تبدیل به یک سوال پیش پا افتاده و بی معنا شود. (دلاور :۱۳۸۳)

مثال:رابطه ساده بین سرعت خواندن و اندازه حروف مواد خواندنی

ج) مسأله و بیان آن نباید به صورت ارزشی و اخلاقی مطرح شود.( وزیری و همکاران : ۱۳۸۳ )

مثال: بهترین روش برای تدریس به دانشجویان دانشگاه چیست؟

مثال: آیا رهبری یک سازمان باید دموکراتیک باشد؟

سوالهای فوق ، پرسشهای ارزشی وقضاوتی هستند که علم نمی تواند به آنها پاسخ دهد.

نکته: یک روش سریع و نسبتا آسان برای تشخیص سوالها و بیان های ارزشی، جستجوی کلمه هایی مانند “باید”، ” الزامی است “، “بهتر از” و دیگر کلمه های مشابهی است که قضاوت ها و رجحان های فرهنگی و شخصی را نشان می دهند. (شریفی ونجفی زند:۱۳۷۶ ).

ه) مسأله باید اهمیت آن را نشان دهد و در پیشبرد دانش یا موارد عملی آن مؤثر باشد. لذا نیازمند یک چارچوب نظری است، طرح یک مسأله بدون اتخاذ موضع گیری نظری و رجوع به پیشینه مطالعاتی در مورد مسأله مورد نظر، فاقد وجاهت علمی است. (شریفی وطالقانی:۱۳۷۶٫ وزیری و همکاران : ۱۳۸۳ ) .

و) در ارائه مساله ، اصول تحدید (محدودکردن) و تدقیق (دقت کردن) مدنظر قرارگیرد. یکی از روشهای تحدید و تدقیق ، ارائه فرضیه ، وراههای دیگر ، ارائه سوال وتعیین اهداف تحقیق   است . برای تحدید وتدقیق پدیده های مورد نظر ، معمولا قواعد مدون و راهنمای قابل دسترسی وجود ندارد . محقق اغلب با تمرین و تکرار زیاد به کسب چنین مهارتی نایل می آید.(طالقانی:۱۳۸۱).

ز)مساله باید مورد علاقه پژوهشگر باشد و با تجربه حرفه ای او هماهنگی داشته باشد. ( دلاور ۱۳۸۲)

ک) به قول لی وایت[۲]( ۱۹۹۱) ” بیشترین لذت تحقیق ، از درگیری شدید محقق با مساله وموضوع تحقیق حاصل می شود”. به نظر ون دلن[۳](۱۹۷۹) ، در ارزشیابی مساله ، دو عامل ملاحظات شخصی ( مانند : آیا می توانم داده ها واطلاعات کافی به دست آورم ؟) و اجتماعی( مانند: آیا یافته های تحقیق برای مربیان ، مدیران ، والدین ، کارگزاران اجتماعی ، یا دیگران ارزش عملی یا نظری خواهد داشت ؟) باید مد نظر قرارگیرد( رمضان زاده: ۱۳۸۸).

ل) مساله باید به نحوی بادانش روز در ارتباط باشد و بر اطلاعات موجود بیافزاید.

دراین راستا ،درتدوین بیان مساله رعایت   نکات زیر ضرورت دارد:

۱-تعریف مساله ( توضیح بنیادی موضوع – تبیین ابعاد ووسعت آن )

۲- اهمیت مساله ( با تاکید بر منابع علمی واطلاعات جدید )

۳- راه حلهای موجود ( با تاکید بر منابع علمی واطلاعات جدید )

۴- لزوم اجرای پژوهش ( مثل عوارض ناشی از تداوم مشکل)

۵- اشاره به آنچه می خواهد انجام شود( همراه با اشاره کلی به اهداف وجمعیت مورد مطالعه )

گروه پژوهشی مشاور شریف (پاورسیم)

 

نکته : ۱ – در نگارش بیان مسأله، ابتدا باید به موضوعات کلی در راستای مطالعه پرداخت.

۲- بعد از بیان موضوعات کلی، طی یک روند منطقی، موضوع مورد نظر را باید به طور اختصار شرح داد.

۳- در سطرهای پایانی بیان مساله، معمولاً مسأله به صورت یک جمله پرسشی بیان می شود و می پرسد که بین دو یا چند متغیر چه رابطه ای وجود دارد.؟( دلاور: ۱۳۸۳) اسماعیلی و بیابانگرد : ۱۳۸۲ ) شکل (۱). مساله تحقیق را می توان به صورت اظهاری ، توصیفی یا به شکل سوالی بیان کرد ( ویرسما۱۹۹۱)، اکثر محققان معتقدند که مساله باید به صورت سوالی نوشته شود.(دلاور ۱۳۸۴).

شکل (۱).

۴- در انتهای نگارش چیزی را که تحقیق در جستجوی آن است باید به صورت پرسش کلی مطرح شود. ترتیب نگارش به صورت قیفی(مخروط وارونه) است. شکل(۱)

 

شکل (۱)

مثال: آیا بین پیشرفت تحصیلی و برخورد عاطفی معلم رابطه ای وجود دارد؟

مثال: آیا بین پیشرفت تحصیلی و روشهای تدریس معلمان رابطه ای وجود دارد؟( اسماعیلی و بیابانگرد : ۱۳۸۲ ).

توجه:

۱- بیشترین قضاوت داوران روی بیان مساله است، اگر این قسمت مناسب نوشته شود. می تواند فرایند داوری رابرای پذیرش و انتخاب مجری تسهیل کند . بین ۲۰ تا ۳۰ درصد نمرات به این بخش اختصاص دارد.

۲-معمولا درفرم پیشنهاده، ذکر می کنند بیان مساله حدودمثلا ۳۰ سطر یا یک صفحه ۴A   ، نوشته

شود.لذا باید درهمان حجم نوشته شود، ولی در گزارش نهایی چنین محدودیت وجود ندارد .

۳-گاه اتفاق افتاده که پژوهشگری بالغ بر ۳۰ صفحه بیان مساله نوشته ، اما نتوانسته حق مطلب را بیان کندونمره مناسبی دریافت نکرده است. امافردی حدود۲۰ سطر یا یک صفحه نوشته و به خوبی توانسته حق مطلب را اداکند ونمره عالی دریافت کرده است.بنابراین تعداد صفحه مهم نیست ، بلکه چگونگی بیان مطلب دارای اهمیّت است.

۴- توصیه محققین و مراکز پژوهشی دراین است که حداقل از ۵ طرح پژوهشی داخلی   و۳تا۵ پژوهش خارجی مربوط یا مشابه ، دربازه زمانی ۵ سال اخیر، به عنوان پیشینه دربیان مساله استفاده شود. به نظر گال وهمکاران ، پیشینه نظری وپژوهشی ، صفحات بسیاری را به خود اختصاص می دهد (گال وهکاران : ۱۳۸۴). نمونه ای از نگارش بیان مساله به شرح زیر:

عنوان پروپوزال کارشناسی ارشد روانشناسی

مقایسه آموزش رویکرد گفتگو و تنظیم هیجان در تعارضات دوستانه دانش آموزان مقطع دبیرستان[۴]

(تشریح ابعاد، حدود مساله، معرفی دقیق مساله، بیان جنبه های مجهول و مبهم و متغیرهای مربوط به پرسش های تحقیق، منظور تحقیق)

بیان مساله

نوجوانی مرحله انتقالی بین کودکی و بزرگسالی است (بیابانگرد، ۱۳۸۹). نوجوانی دوران تغییرات سریع جسمانی، روانی، شناختی و اجتماعی است. و دوره ای از زندگی است که نخستین تجارب زندگی در حساس ترین دوران رشد انسان رخ می دهد. آینده نگری، شور، عشق، رابطه جنسی، تحصیل و شغل آینده و تثبیت هویت، همه در این دوران شکل می گیرند.

برخی از ویژگی های عاطفی و هیجانی نوجوانان عبارتند از: بی ثباتی عاطفی، خواهش های متضاد، افراط در احساسات، احساسات نامطبوع، ماجراجویی، کشف خود، دوستی های افراطی (احدی و بنی جمالی، ۱۳۸۵). همچنین در دوره نوجوانی، تعارضات درونی فرد و درگیری با محیط و خانواده درهم می آمیزند و این مسئله موجب می شود که تغییراتی در طرز تفکر، رفتار و هیجانات یک نوجوان ایجاد شود(بیابانگرد، ۱۳۸۹).

در تعارض که پدیده اجتناب ناپذیر زندگی می باشد (بولتون، ۱۹۹۴؛ ترجمه سهرابی و حیات روشنایی، ۱۳۸۴)، فرد همزمان با دو تمایل معارض رو به رو است، که یکی مانع بروز دیگری می شود(خداپناهی، ۱۳۸۶). رویدادهای بیرونی و درونی (تعارض های درونی حل نشده ناهشیار و هشیار) بسیار تنش زا هستند و سلامت آدمی را به مخاطره می اندازد. اجتناب از فشار روانی، واکنشی سازگارانه است، اما فشار روانی مستمر و غیر قابل کنترل واکنش ناسازگارانه را در بر دارد (اتکینسون و همکاران، ۱۹۸۳؛ براهنی و همکاران، ۱۳۸۶)).

لوین نیرویی را که در یک موقعیت بر فرد وارد می شود به طور مستقیم با تنش و جذابیت هدف و به طور معکوس با فاصله روان شناختی مرتبط می داند. در هر لحظه نیروهای معارض، متفاوت و در جهات مختلف بر فرد وارد می شود. بنابراین بین نیروهای میدان فضای زندگی همواره تعارض وجود دارد و بایستی برای رفع تعارض اقدام شود و قوی ترین نیرو جهت حرکت فرد را مشخص می کند (بولتون؛ ترجمه سهرابی و حیات روشنایی، ۱۳۸۴). تعارض براساس نیروهای همزمان که بر فرد وارد می شود، شامل: الف) نزدیکی-نزدیکی: دو هدف دلپذیر ولی مغایر باعث ایجاد میدان نیروی مثبت یکسان و نسبتا ناپایدار می شود؛ ب) دوری-دوری: دو هدف نامطبوع، باعث ایجاد میدان نیروهای منفی یکسان می شود، می توان با ترک میدان، به رفع تعارض پرداخت؛ ج) نزدیکی-دوری: هدفی دلپذیر و هدفی نامطبوع، فرد را بین دو میدان نیروی مثبت و منفی نسبتا پایدار قرار می دهد، با عوامل مختلفی می توان تعارض را حل کرد (خداپناهی، ۱۳۸۶)

تعارض اغلب زیان بار تلقی می شود، اما گاهی باعث نمایان شدن مسائل و حل آنها، بهبود تصمیم گیری و عملکرد، ایجاد خلاقیت و تغییر و تحول می شود. به عبارت دیگر، به طور کلی تعارض به دو نوع سازنده و غیر سازنده تقسیم می شود. تعارض سازنده بر مصالحه و راه حل های مناسب و مثبت استوار است و تعارض غیر سازنده بر تهدید و راه حل های استبدادی و نامناسب (رحیم، ۱۹۸۶). تعارض باعث ادراک ها متفاوت از ارزش ها، اهداف و مقاصد فرد دیگری می شود (ماریان ، ۲۰۰۸)؛ و افراد را با مشکلات فراوانی روبه رو می سازد و مسلما مهارت های مقابله با مشکلات در زندگی مهم تلقی می شود. مهارت های برقراری ارتباط مانند حل تعارض، از چند مهارت مهم زندگی به شمار می آید. نتیجه پژوهش ها، حاکی از تاثیر مهارت های زندگی بر سلامت روانی و شیوه های مقابله با استرس است (خدیوی، معزی، شاکری، ، برجیان، ۱۳۸۴) . اداره تنیدگی موجب ارتقای سلامتی، پیشگیری از بروز بیماری ها، بهبود کیفیت زندگی و کاهش هزینه های درمانی می گردد(سوزانی و برندا ، ۲۰۰۴). کوشش های درمانی (رویکرد گفتگو و تنظیم هیجان) برای افزایش توان حل تعارض موضوعی است که این پژوهش به آن می پردازد. رویکرد گفتگو که در پژوهش حاضر مورد توجه قرار گرفته است، از جمله برنامه های آموزشی مهارت ارتباطی است. فرض اساسی این رویکرد این است که برخی از افراد مهارت های ویژه و حیاتی را برای بهبود روابط صمیمانه نیاموخته یا فراموش کرده اند (هالفورد ، مور ، ویلسون ، دیر و فاری یوگیا ،۲۰۰۴) .

انسان برای برقراری رابطه با دیگران روش های مختلفی را پرورانده است، رشد و تکامل زبان (گفتگو) و شیوه های غیر کلامی مانند حالت چهره، حالت کلی بدن یا وضعیت اندام ها یا حراکات بیانگر را شامل می شود(بولتون، ۱۹۹۴؛ ترجمه سهرابی و حیات روشنایی، ۱۳۸۴) .برقراری ارتباط میان فردی، زمانی صورت می گیرد که افراد با هم تعامل (ارتباط متقابل) داشته باشند. هر ارتباطی یک تبادل است و حداقل دو نفر باید در آن شرکت داشته باشند. افراد به طرق گوناگون با یکدیگر صحبت می کنند، گوش می دهند، مشاهده می کنند و نسبت به هم واکنش نشان می دهند و اطلاعات بسیاری رد و بدل می کنند و این همان شیوه ی زندگی اجتماعی است (شریفی درآمدی و کامکاری، ۱۳۸۱).رویکردی دیگر که در این پژوهش مورد توجه است تنظیم هیجان است. طبق مدل گروس (۲۰۰۱)، تنظیم هیجان شامل همه راهبردهای آگاهانه و غیر آگاهانه ای می شود که برای افزایش، حفظ و کاهش مولفه های هیجانی، رفتاری و شناختی یک پاسخ هیجانی به کار برده می شود (گروس، ۲۰۰۲). و به توانایی فهم هیجانات، تعدیل تجربه و ابزار هیجانات اشاره دارد (گروس، ۱۹۹۸). آموزش تنظیم هیجان به معنای کاهش و کنترل هیجانات منفی و نحوه استفاده مثبت از هیجانات است. نتایج حاکی از آن است که آموزش گروهی تنظیم هیجان، تاثیر مثبتی بر کاهش آسیب رساندن به خود، عدم تنظیم هیجان، نشانه های ویژه اختلال شخصیت مرزی و کاهش افسردگی، اضطراب و استرس دارد (گرتز و گوندرسون ، ۲۰۰۶).توانایی مقابله با هیجان فرد را قادر می سازد تا هیجان ها را در خود و دیگران تشخیص دهد و نحوه تاثیر هیجان ها بر رفتارها را بداند و بتواند واکنش مناسب به هیجان هایش را نشان دهد. افزایش راهبردهای تنظیم هیجانی باعث مقابله موثر با موقعیت های استرس زا و اضطراب می شود (گروس، ۲۰۰۲) ..

به اعتقاد محققان، چگونگی ارزیابی دستگاه شناختی فرد در هنگام روبه رو شدن با حادث منفی از اهمیت بالایی برخوردار است. سلامت روانی افراد ناشی از تعاملی دو طرفه میان استفاده از انواع خاصی از راهبردهای تنظیم

شناختی هیجانات و ارزیابی درست از موقعیت تنش زاست( گازنفسکی وکاریچ: ۲۰۰۳) . در این پژوهش، محقق

با اجرای آموزش رویکرد گفتگو و تنظیم هیجان به دنبال پاسخگویی به این سوال است که چه تفاوتی بین میزان اثربخشی آموزش رویکرد گفتگو و تنظیم هیجان در تعارضات دوستانه دانش آموزان مقطع دبیرستان وجود دارد؟

ایمیل دکتر احمد هدایت پناه به منظور ارائه نقطه نظرات خوانندگان به ایشان a_hedayatpanah@yahoo.com

لینک مطالب مربوط به سایر گفتارهای دکتر هدایت پناه با بررسی «حل مساله» گفتار اولگفتار دوم گفتار سومگفتار چهارم  – گفتار پنجم گفتار ششم گفتار هفتمگفتار هشتمگفتار نهم

 

[۱] دراین مورد استثنا ء نیز وجود دارد . مثال ؛ مسایل تحقیق تحلیل عاملی فاقد رابطه هستند.

[۲] Leavitt

[۳]Van Dalen

انتهای پیام/

ارسال نظر