16433
۲۰/۰۱/۹۵
۲۲:۳۸

گفتار دوازدهم از سلسله مطالب تعلیم و تربیت و روش تحقیق/ دکتر احمد هدایت پناه

اهداف تحقیق در پروپزال نویسی

اهداف تحقیق نشان می دهند که محقق به دنبال یافتن چه چیزی می باشد به عبارتی : بیانگر، غایت و انتهای کار تحقیقاتی است که محقق متعهد می شود که بدان برسد.

به گزارش روشن خبر، هدف این نوشتار، به قلم دکتر احمد هدایت پناه، تبیین روش تحقیق کاربردی با تکیه بر داده های کمّی، از آغاز تا پایان است. در این گفتار ، فرض براین است که خواننده محترم به روش تحقیق آشنایی ندارد یا کم آشناست. دامنه بحث حول دانش کارشناسی ارشد است که درنگارش پایان نامه می تواند موثر باشد. همچنین برای نگارش پروپزال در دستگاههای اجرایی ارتباط مستقیم دارد. به بسیاری از سوالها ی فنی که درکتب روش تحقیق نیامده به صورت استدلالی و مستند پاسخ داده می شود.

این بحث ادامه گفتار یازدهم می باشد.

گام۱۸:اهداف تحقیق

در ادب فارسی کلماتی مانند: نشانه، غرض، آماج، غایت ؛ نهایت ، مقصود ، مقصد،  آرمان و آرزو مترادف با « هدف»  معنی شده اند. (صفوی : ۱۳۸۴). که دیدگاه های  پژوهشی و آموزشی، روی این مفاهیم  بویژه مفهوم  هدف  ، یکسان نیست . برای پرهیز از تداخل کاربرد، در این بخش، ابتدا به مفهوم هدف، حول  مبحث اصلی  این گفتار، یعنی پژوهشی پرداخته می شود . سپس  مختصری به  مفهوم هدف از دیدگاه آموزشی اشاره می شود.

الف: پژوهشی

یکی از مهمترین قسمت های هر طرح پیشنهادی، اهداف آن است. هدف[۱] تحقیق، پاسخگویی به یک مساله یا حل یک مشکل است(علوی : ۱۳۷۴). مرحله طرح مساله و تعیین هدف مهم ترین قسمت عملیات تحقیق است. (خواجه نوری : ۱۳۹۲). در اجرای  پژوهش های علمی، محقق پس از بیان مساله  به بیان اهداف تحقیق می پردازد. اهداف تحقیق ، خلاصه آن چیزی است  که محقق بایستی با انجام مطالعه  به آن دست یابد را بیان کند(رمضان زاده : ۱۳۸۸).  اهداف تحقیق نشان می دهند که محقق به دنبال یافتن چه چیزی می باشد به عبارتی : بیانگر، غایت و انتهای کار تحقیقاتی است که محقق متعهد می شود که بدان برسد. اهداف تحقیق در طرح تحقیق باید دارای مشخصات زیر باشد:

جامع باشد – مانع باشد- کمک اصلی تحقیق به رشته علمی را مشخص نماید. منطق محکمی برای انجام این تحقیق را بیان کند.(دوستار، اکبری:۱۳۹۲)  به نظر دلاور: بیان هدف یا هدفها  یکی از قسمتهای مهم پژوهش است. زیرا این قسمت از تحقیق مشخص می کند که محقق چه چیزی را مورد نظر قرار داده  و اصولا در جستجوی  چه چیزی است. بدون بیان هدف ها امکان ارزشیابی  از کار محقق وجود ندارد. نتیجه گیری هر پژوهش به یافته های آن بستگی دارد و این امر بدون بیان هدفها امکان پذیر نیست. (دلاور : ۱۳۸۳ ) اهداف عمده تحقیق عبارتند از۱- بررسی و ارزیابی نظریه ها ۲- به منظور ارائه نظریه جدید ۳- برای حل مشکل( صبری: ۱۳۸۸).

ویژگی های اهداف:

۱-با توالی منطقی، جنبه های گوناگون مسأله را بپوشاند.

۲-با توجه به شرایط و امکانات، واقع بینانه باشد.

۳-به صورت قابل اندازه گیری با افعال عملی که برای سنجش از توانایی کافی برخوردار باشند بیان گردد( سبحانی ، ملایی:  ۱۳۸۳).

با استفاده از فعل های رفتاری  می توان هدفهای روشن، دقیق و قابل درک بیان کرد. توصیه می شود که در نوشتن  هدفهای تحقیق  ازفعلهای رفتاری مانند: شناختن، مقایسه کردن،  شرح دادن تعیین کردن و… استفاده شود. (رمضان زاده : ۱۳۸۸). به نظر کرلینجر؛ طرح پژوهش دوهدف اساسی دارد۱- یافتن پاسخ سوالهای پژوهش۲- کنترل واریانس. طرح به پژوهش کمک می کند  پاسخ پرسشهای پژوهش را بیابد و همچنین واریانس های آزمایشی، اضافی و خطای مربوط به مساله خاص  پژوهشی را که تحت مطالعه است کنترل کند. از آنجا که می توان گفت هدف تمام فعالیت پژوهش، یافتن پاسخ سوالهای پژوهش است، لذا می توان این هدف را از بحث کنار گذاشت  و گفت که طرح پژوهش  یک هدف عمده دارد و آن کنترل واریانس است.( شریفی، نجفی زند :  ۱۳۸۲). پیش از انتخاب وسیله، قبل از هرچیز، انگیزه و هدف تحقیق مشخص شود وخصوصاً از خود بپرسید که چرا این موضوع  و نه موضوع دیگر و یا علت انتخاب این موضوع خاص چیست؟ با بررسی تجربی  و سنجش میزان واقعیّت کدام تئوری؟ یا برای حل کدام مساله اجتماعی ….و در رابطه با کدام تئوری؟ یا اینکه «وسیله » خود «هدف » است؟ در هرحال پژوهش های اجتماعی  دارای یکی از دوهدف زیر می تواند باشد.

الف) با بررسی تجربی تئوریها و سنجش میزان  تطبیق آنها با واقعیّت ها است تا بدینوسیله  دامنه علم  و زمینه شناخت گسترش یابد.

ب) بررسی مسائل حاد روزمره اجتماعی  و یافتن راه حل  های آنها.(رفیع پور:۱۳۸۶)

به نظر  نیومن؛  تقریبا به تعداد پژوهشگران ، هدف انجام پژوهش وجوددارد. با این حال اهداف پژوهش اجتماعی را  می توان برپایه آنچه پژوهشگر درپی آن است، اکتشاف[۲]  یک موضوع جدید،  توصیف[۳] یک موضوع اجتماعی، یا تبیین[۴] علت رخداد چیزی- به ۳ گروه اکتشافی، توصیفی و تبیینی تقسیم بندی نمود.

۱-اکتشاف

هدف پژوهشگر در این نوع پژوهش ، صورت بندی[۵] سوال های دقیق تری است که مطالعات بعدی می توانند به آنها پاسخ دهند. پژوهش اکتشافی  به ندرت پاسخ های قطعی  به دست می دهد. این پژوهش به سوالهای «چه چیز»  معطوف است. انجام این پژوهش دشوار است. چرا که رهنمود های  اندکی برای انجام آن وجود دارد. گام های این پژوهش به خوبی تعریف نشده اند و جهت پژوهش  کرارا تغییر می کند. پژوهشگران اکتشافی دارای ذهن باز  و منعطف هستند؛ موضع کنجکاوانه  را اتخاذ می کنند و به کاوش تمام مآخذ اطلاعاتی می پردازند. پژوهشگران اکتشافی معمولا از داده کیفی استفاده می کنند.

۲-توصیف

پژوهش های توصیفی، تصویری از جزئیات یک وضعیّت، موقعّیت اجتماعی، یا رابطه ارائه می دهند. بسیاری از پژوهش های اجتماعی که در مجلات علمی یافت می شوند ،یا برای اتخاذ تصمیم های استراتژیک استفاده می شوند توصیفی هستند. در پژوهش توصیفی، پژوهشگر با یک موضوع خوب تعریف شده، شروع به کار می کند و پژوهش را به منظور  توصیف دقیق آن  موضوع به انجام می رساند. پژوهش توصیفی  بر سوال های «چگونه»  و «چه کسی» تمرکز می کند. مانند : چگونه این اتفاق افتاد ؟ چه کسی درگیر آن بود؟ میزان زیادی  از پژوهش های اجتماعی توصیفی هستند. پژوهشگران توصیفی از بیشترین تعداد فنون گرد آوری داده ها ( پیمایش ها، پژوهش میدانی، تحلیل محتوا، پزوهش تاریخی مقایسه ای ) استفاده می کنند. تنها پژوهش آزمایشی است که در این حالت کاربرد کمتری دارد.

۳- تبیین

تمایل  برای دانستن « چرایی»، یا برای تبیین، هدف پژوهش تبیینی است. بر پایه پژوهش های اکتشافی و توصیفی بنا می شود. و در پی تعیین و تشخیص دلیل رخ دادن چیزی برمی آید. پژوهش تبیینی  با فراتر رفتن از تمرکز  بر یک موضوع خاص یا فراهم آوردن  تصویری از آن ، در پی علتها و دلایل است به عنوان مثال ، یک پژوهشگر توصیفی، ممکن است کشف کند که ۱۰ درصد والدین ازکودکانشان سوء استفاده می کنند، درحالی که یک پژوهشگر تبیینی ، مشتاق است تا دریابد چرا ازکودکانشان سوء استفاده می کنند.( دانایی فرد ، کاظمی: ۱۳۸۹).

تنظیم هدفها  در طرح پیشنهادی عموماً در قالب هدف کلی ( اصلی ) و اهداف اختصاصی ( جزیی یا ویژه ) صورت می گیرد.

هدف کلی(اصلی)

عقیده براین است که یک هدف کلی  تحقیق ، درواقع همان عنوان تحقیق است. در هدف کلی، محقق به همه جنبه ها، متغیر ها و ابعاد تحقیق اشاره می کند. (رمضان زاده : ۱۳۸۸).به نظر نگارندگان، آنچه را که پژوهش به طور کلی به آن دست خواهد یافت هدف کلی یا اصلی گویند. این هدف از همان پرسش  کلی که در انتهای مساله آورده شده باکمی تغییر نوشته می شود. مثال: «بررسی کتابهای جدیدالتالیف ریاضی دوره ابتدایی.»

اهداف  اختصاصی(جزیی)

اهداف اختصاصی از بطن  هدف کلی بیرون می آیند. معمولا هرهدف کلی به چند هدف اختصاصی  قابل تفکیک است. و در اصل به جنبه ها  و متغیر های حاصل  از هدف کلی توجه دارد(رمضان زاده : ۱۳۸۸).   اهداف اختصاصی اجزای مختلف هدف کلی هستند که پیدا کردن پاسخ برای آنها، جهت رسیدن به هدف کلی ضروری است. با تعیین اهداف اختصاصی چهارچوب مطالعه مشخص شده، از گردآوری اطلاعات غیرضروری جلوگیری می شود. هدف اختصاصی محقق را در مشخص کردن متغیرها، نوع مطالعه، روش کار، نحوه گردآوری اطلاعات، طرح جدولها و غیره هدایت می کند. در اهداف ویژه، متغیرهای مورد مطالعه، چگونگی انجام پژوهش، زمان و مکان واحد نمونه و نمونه مورد پژوهش مورد بررسی قرار می گیرد.(علوی: ۱۳۷۴) اهداف جزیی زیر از هدف کلی مثال بالا منشعب می شوند:

« بررسی کتاب جدیدالتالیف ریاضی اول دبستان در دوره ابتدایی.»

« بررسی کتاب جدیدالتالیف ریاضی ششم دبستان از نظر پژوهش محوری.»(نگارنده: )۱۳۹۲

پس از کامل  و جامع شدن  طرح مساله باید براساس آن ، هدف تحقیق نوشته شود، به این ترتیب  که اول هدف کلی  نوشته می شود، سپس اگر احتیاج باشد هدفهای جزء تعیین می گردد. نکته مهمی که باید درنوشتن هدف رعایت شود، این است که در آن به هیچ وجه نباید از روش اجرای تحقیق یادکرد. بلکه هدف باید فقط جنبه اجتماعی – اقتصادی  داشته یا به منظور به دست آوردن نتیجه علمی و متدولوژیک  باشد. طرح مساله و تعیین هدف برای تحقیق، مثل بذر برای زارعت است، همانظور که  کلیه خواص ارثی بذر  به محصول منتقل می شود تمام اطلاعات موجود در طرح مساله  و سوالاتی که به عنوان هدف معین می شود در سایر مراحل تحقیق موثر بوده  و مراحل  بعدی تحقیق چیزی جز بسط  و توسعه مطالب فوق  نیست .( خواجه نوری :۱۳۹۲) . نگارش اهداف انواع پژوهش  باهم متفاوت است.۱- درتحقیقات کاربردی ، هدف مربوط به بهبود کمّی و کیفی شرایط زندگی انسانها درمسایل مختلف است؛ به طوری که  این گونه تحقیق ، دامنه وسیعی از موضوعات مختلف  نظیر اعتیاد، بزهکاری ، ترکیب نیروی کار، تورم، بیکاری ،  فقر و نظایر آنها را در برمی گیرد. همچنین موضوعاتی مانند ترافیک، بحران انرژی ، آلودگی هوا و آب  و از این قبیل را که با مسایل اجتماعی  ارتباط دارند، شامل می شود. لذا یافته های  تحقیقات کاربردی  را می توان  برای حل مسایل اجتماعی به کاربرد.۲- هدف تحقیقات  بنیادی یا مبنایی یا پایه ای،  توسعه وگسترش نظریه ها ( دانش نو)  از طریق کشف ویژگی های عمومی  و مشترک با اصول کلی است.۳- هدف تحقیقات توسعه ای  بررسی هایی است که  نشان می دهد چگونه تولید افزایش می یابد یا سازمان تولید گسترش پیدامی کند. یا روش ها ومدل های جدید  تولید کالا وخدمات چیست؟ به طور کلی  هدف این تحقیقات  توسعه و بهبود روش ها، ابزارها، کالاها یا ساختارهاست ( صبری : ۱۳۸۸).

ب: آموزشی

صاحبنظران‌ و متخصصان‌ تعلیم‌ و تربیت‌، در زمینه‌ مفاهیم‌ هدفهای‌ آموزشی‌ و چگونگی‌ تهیه‌ و تنظیم‌ آن‌ها، نظریات‌ متفاوتی‌ ارائه‌ داده‌اند، از جمله‌ این‌ صاحبنظران، ‌می‌توان‌ جان‌ دیویی‌ و بنیامین‌ بلوم‌ را نام‌ برد. به نظر جان دیویی؛ هدف‌ به‌ منزله‌ روشی‌ است‌ برای‌ دگرگون‌ ساختن‌ موقعیت‌ موجود و هدف‌ شایسته‌، هدفی‌ است‌ که‌ با توجه‌ به‌ اوضاع‌ و احوال‌ موجود، اتخاذ شود. هدف‌، مرحله‌ نهایی‌ یک‌ سلسله‌ فعالیت‌ مستمر است‌. به نظر بلوم؛ هدفهای‌ تربیتی‌، بیان‌ صریح‌ روش‌هایی‌است‌ که‌ با استفاده‌ از آن‌ می‌توان‌ انتظار داشت‌ که‌ رفتار شاگردان‌ تغییر کند(‌ شعبانی:‌ ۱۳۷۱). مهمترین اهداف آموزشی عبارتند از:

۱-هدف غایی

هدفهای غایی یا آرمانی فلسفی-عقیدتی ، بسیار کلی و تجریدی هستند، جنبه فلسفی وعقیدتی دارند ودرحوزه عمل خبرگان نظام آموزش و پرورش  قرار می گیرند. مثال

معاد ونقش سازنده آن درسیر تکاملی  انسان به سوی خدا(صفوی : ۱۳۸۴)

۲-هدف‌ کلی‌

هدفهای‌ کلی‌ آموزشی‌، مقاصدی‌ هستند که‌ مبین‌ تغییر مورد نظر در رفتار شاگردان‌هستند، هدفها متفاوتند؛ برخی‌ از آن‌ها به‌ آرمان‌های‌ آموزشی‌ ارتباط‌ پیدا می‌کنند؛ برخی‌ به‌ منزله‌ اصولی‌ هستند که‌ منجر به‌ نتیجه‌ دلخواه‌ می‌شوند؛ برخی‌ دیگر فعالیت‌ و  عمل‌ را در فرایند آموزشی‌ مشخص‌ می‌کنند. نتیجه‌ اینکه‌ به‌ آن‌ دسته‌ از اهداف‌آموزشی‌ که‌ به‌ صورت‌ عبارت‌های‌ کلی‌ بیان‌ می‌شوند، هدفهای‌ کلی‌ آموزش‌ گفته ‌می‌شود.(شعبانی : ۱۳۷۱). کلیت این هدف از هدف غایی کمتر است، معمولا برای تمام افراد وآحاد ملت درنظر گرفته می شوند و اغلب جنبه سیاستگزاری دارند. مانند ریشه کن کردن بیسوادی  درکمترین زمان ممکن(صفوی : ۱۳۸۴). هدف‌ کلی‌ تصویر کلی‌ به‌ معلم‌ می‌دهد، هنگام‌ تدریس‌ ممکن‌ است‌ چندان‌کمکی‌ به‌ او‌ نکند، زیرا معلم‌ نمی‌تواند آن‌ها را مستقیماً در فعالیتهای‌ آموزشی‌ کلاسی‌به‌ کار گیرد، و هیچوقت‌ معلوم‌ نمی‌شود که‌ بر اثر ارزشیابی،‌ هدفهای‌ کلی‌ تحقق‌ یافته‌اند یا نیافته‌اند، زیرا غالباً هدف های‌ کلی‌ به‌ صورت‌ مبهم‌ بیان‌ می‌شوند.

مثال‌های‌ زیر:

۱ ـ آموزش‌ و پرورش‌ باید توانایی‌های‌ ذهنی‌ شاگردان‌ را بپروراند.

۳ ـ آشنایی‌ با مفاهیم‌ اساسی‌ آمار و کاربرد آن‌ در تحقیقات‌ علوم‌ انسانی‌.

۴ ـ ریاضیات‌ حافظه‌ را خلاق‌ می‌کند.

۵ ـ آشنایی‌ با نوآوری‌های‌ آموزشی‌.

هدف‌های‌ جزیی‌ (یا مرحله‌ای‌) آموزشی‌

این‌ هدفها از هدفهای‌ کلی‌ سرچشمه‌ می‌گیرند، ولی‌ نسبت‌ به‌ هدفهای‌ کلی‌ محدودتر و مشخص‌تر می‌باشند. هدف‌ کلی‌، جهت‌ حرکت‌ را مشخص‌ می‌کند، در حالی‌ که‌ هدف‌ جزیی‌،مقاصد رامعین‌ می‌سازد، در نتیجه‌ نسبت‌ به‌ هدف‌ کلی‌ دارای‌ جنبه‌های‌ عملی‌ بیشتری‌ است‌(شعبانی : ۱۳۷۱).

مثال‌) یاد دادن‌ مجموعه‌ ـ یاد دادن‌ اتحادها در سال‌ اول‌ دبیرستان‌

هدفهای‌ رفتاری‌ یا اجرایی‌

به‌ آن‌ دسته‌ از هدف‌ها ، رفتاری گفته‌ می‌شوند که‌ نوع‌ رفتار و قابلیتهایی‌ را که‌ انتظار داریم‌ ، شاگردان‌ پس‌ از یادگیری‌ مطلبی‌ خاص‌  به‌ آن‌ها برسند،  مشخص‌ کنند. نقش‌ این‌ هدفها آن‌ است‌ که‌ با واضح‌ترین‌ عبارات‌ و با دقت‌ کافی‌، آن‌ چه‌ را که‌ شاگرد باید در جریان‌یک‌ تجربه‌ یادگیری‌ بیندیشد انجام‌ دهد یا احساس‌ کند، روشن‌ نماید. هدف هایی‌ جزیی‌ نسبت‌ به‌ هدف های‌ رفتاری‌ دارای‌ جامعیت‌ و شمول‌ بیشتری‌هستند (شعبانی : ۱۳۷۱).

مثال‌:

۱ ـ یک‌ طرح‌ درس‌ نمونه‌ با روش‌ برنامه‌ای‌ بنویسد.

۲- ریشه های حقیقی یک معادله چند جمله ای را با دقت مطلوب حساب کند .

هدفهای‌ رفتاری‌ به‌ معلم‌ کمک‌ می‌کنند ، تا نحوه‌ ظهور رفتارهایی‌ را که‌ از شاگردان‌ انتظاردارد با دقت‌ بیشتری‌ مشخص‌ کند و براساس‌ آنها ، برای‌ رسیدن‌ به‌ اهداف‌ تعیین‌ شده‌، مواد آموزشی‌ و روش‌ تدریس‌ مناسب‌ راانتخاب‌ نماید.

هدفهای‌ رفتاری‌ در موارد زیر به‌ معلم‌ کمک‌ می‌کند:

۱ ـ سبب‌ می‌شوند که‌ او برای‌ تحقق‌ آن‌ هدفها، مطالب‌ آموزشی‌ مناسبی‌ انتخاب‌ کند.

۲ ـ راههای‌ خوبی‌ برای‌ انتخاب‌ روش‌ مناسب‌ تدریس‌ و رسانه‌های‌ آموزشی‌ مختلف‌داشته‌ باشد.

۳ ـ راههای‌ خوبی‌ برای‌ طرح‌ سوالات‌ ارزشیابی‌ پیشرفت‌ تحصیلی‌می باشند.

۴ ـ موجب‌ می‌شوند که‌ شاگردان‌ دقیقاً بتوانند در هر مرحله‌ از آموزش‌، پیشرفت‌خودشان‌ را دقیقاً ارزیابی‌ کنند و قادر باشند ،کوشش‌های‌ خودشان‌ را در مسیری‌مناسب‌ ،انتخاب‌ نمایند.

ویژگی های هدف های رفتاری:

۱-مخاطب داشته باشد

۲- بایک فعل رفتاری بیان شوند.

۳-شرایط فیزیکی وروانی که برای انجام عمل ( رفتار) لازم است ، معین شود.

۴- معیار ودرجه مورد انتظار معین گردد

مثال:

محصل کلاس هشتم  باید بتواند درهوای مناسب  با لباس ورزشی  ودرمیدان چمن،  تحت شرایط روحی مساعد ، مسافت ۱۰۰متررا درمدت ۱۴ ثانیه بدود(صفوی : ۱۳۸۴).

ایمیل دکتر احمد هدایت پناه به منظور ارائه نقطه نظرات خوانندگان به ایشان a_hedayatpanah@yahoo.com

لینک مطالب مربوط به سایر گفتارهای دکتر هدایت پناه با بررسی «حل مساله» گفتار اولگفتار دوم گفتار سومگفتار چهارم  – گفتار پنجم گفتار ششم گفتار هفتمگفتار هشتمگفتار نهمگفتار دهمگفتار یازدهم

target, aim, goal, purpose, objective, object

[۲] -Explore

[۳]– Decribe

[۴] -Explain

[۵] -Working class

 

ارسال نظر