سرویس خبر: تولیدی, علمی, یادداشت
19657
۱۳/۰۴/۹۵
۰۱:۵۵

گفتار هفدهم از سلسله مطالب تعلیم و تربیت و روش تحقیق/ دکتر احمد هدایت پناه

روش پژوهش در پروپوزال نویسی

محقق است که باید تصمیم بگیرد چه نوع تحقیقی را پیشنهاد دهد و آن را اجرا کند، تا براساس تحقیق پیشنهادی، ابزار، روش نمونه گیری، روش گردآوری داده ها، تحلیل داده ها، چگونگی استفاده از آمار ، بویژه آمار استنباطی و… را تنظیم نماید.

به گزارش روشن خبر، هدف این نوشتار، به قلم دکتر احمد هدایت پناه، بحث حول دانش کارشناسی ارشد است که درنگارش پایان نامه می تواند موثر باشد. همچنین برای نگارش پروپزال در دستگاههای اجرایی ارتباط مستقیم دارد. به بسیاری از سوالهای فنی که درکتب روش تحقیق نیامده به صورت استدلالی و مستند پاسخ داده می شود.

 

*ضرورت تعیین روش

مباحثی که تاکنون  در پروپوزال نویسی به صورت فنی ارائه شد برای همه ی انواع تحقیق  لازم است و کارایی دارد . اما از اینجا به بعد ، این  محقق  است که  باید تصمیم بگیرد چه نوع تحقیقی را  پیشنهاد دهد  و آن را اجرا کند، تا براساس تحقیق پیشنهادی، ابزار، روش نمونه گیری، روش گردآوری داده ها، تحلیل داده ها، چگونگی استفاده از آمار ، بویژه آمار استنباطی  و…  را تنظیم نماید.

هر چند که در نگارش بیان مساله  به طور غیر ملموس  در پرسش ها ، اهداف و فرضیه ها،  این  نکته برای محقق  مشخص  است؛ اما برای سایرین ( کارفرما ، ناظر و…)  مشخص نیست. لذا محقق باید در روش پژوهش ، تکلیف خود را با کارفرما،  ناظر یا استاد راهنما مشخص نماید و به صورت صریح ،نوع پژوهش مربوط و مناسب  را مکتوب کند. بنابراین  ضرورت دارد «در هر پژوهش، محقق  تلاش کند تا مناسب ترین روش را انتخاب کند، اما این انتخاب  به عواملی  مانند ماهیت موضوع تحقیق ، اهداف و سوالات تحقیق ، دامنه موضوع تحقیق و امکانات اجرایی بستگی دارد.  ( حسن زاده ، ۱۳۸۸، ص۱۳۸) ».

به نظر نیومن(۲۰۰۶) پژوهشگران باید تصمیم بگیرند که کدام طرح پژوهشی  موثرترین طرح  برای پاسخ دهی  به سوال مدنظر آنها  و در دامنه  محدودیت های عملی  واخلاقی است.(  دانایی فرو وکاظمی ، ۱۳۹۰ ص ۱۸). لذا هدف از انتخاب روش تحقیق، آن است که محقق مشخص نماید چه شیوه  و روشی را اتخاذ کند تا او را هرچه دقیق تر، آسان تر، سریع تر  و ارزان تر  در دستیابی به پاسخ هایی برای یک پرسش  یا پرسش های تحقیقی مورد نظر کمک کند.(  اسمعیلی ، بیابانگرد ، ۱۳۸۲).

نوع تحقیق  از حیث هدف و روش باید مشخص شود . از حیث هدف اشاره به مبنایی بودن یا عملی و کاربردی بودن ضرورت دارد؛ ازحیث روش پژوهشگر باید مشخص نماید که تحقیق به کدام یک از شقوق توصیفی ، همبستگی ، تاریخی ، تجربی ، علّی و غیره شباهت دارد و چرا؟( صبری  ، ۱۳۸۸، ص ۷۸).  اما « روش تحقیق بسته به نوع اطلاعاتی که محقق به کارمی گیرد و شیوه ای که درجمع آوری اطلاعات پیش می گیرد فرق می کند. از این رو تحقیق را به انواع مختلف می توان تقسیم بندی کرد».(طالقانی ۱۳۸۱، ص ۷۰)

دراین کتاب منظور نویسندگان ، نگارش پروپوزال در تحقیقات کاربردی است. زیرا « در این نوع تحقیق ، هدف مربوط به بهبود کمّی وکیفی شرایط زندگی  انسان ها  درمسایل مختلف است؛ به طوری که ایگونه تحقیق ، دامنه وسیعی از موضوعات مختلف  نظیر اعتیاد، بزهکاری، ترکیب نیروی کار، تورّم، بیکاری ، فقر، ترافیک، بحران انرژی ، آلودگی هوا و آب و از این قبیل را که با مسایل اجتماعی سر و کار دارند را شامل می شود و به یک پرسش فوری پاسخ می دهد و نتایج به دست آمده از آن در رفع نیازها و حّل مشکلات به کار می آید و غالباً جنبه نظری و تجربی دارد. و با استفاده از زمینه و بستر شناختی و معلوماتی که توسط تحقیقات بنیادی فراهم شده است برای رفع نیازمندیهای بشرمورد استفاده قرارمی گیرند»( صبری ، ۱۳۸۸ ،ص۵۷).

تحقیقات کاربردی دردستگاههای اجرایی بخصوص درحوزه تعلیم و تربیت  نیز  به وفور مورد استفاده قرار می گیرد. به نظر جان بست  (۱۹۸۳) بیشتر تحقیقات مربوط به تعلیم و تربیت  از نوع تحقیقات کاربردی اند ، زیرا در آنها  پروراندن قواعد کلی درباره فرایند های تدریس ، یادگیری و وسایل آموزشی مورد توجه است. ( پاشا شریفی ، و طالقانی ، ۱۳۸۴).  «آن چه درعرصه علوم تربیتی  به عنوان یک حوزه کاربردی مطرح است پژوهش های کاربردی( تصمیم گرا ) می باشد. به عبارتی دیگر علوم تربیتی  علومی هستند که فی نفسه کاربردی اند( مهرمحمدی ، ۱۳۷۸)» . اساساً در پژوهش کاربردی هدف اصلی  کشف علمی نیست ، بلکه آزمودن و بررسی امکان کاربرد دانش است  و موضوع خود را از مسایل و مشکلات  روزمره آموزشی  انتخاب می کند( دلاور ، ۱۳۸۴) . برای روشن شدن بیشتر جایگاه تحقیق کاربردی  در میان سایر تحقیقات،  لازم است به تقسیم بندی  انواع تحقیقات اشاره شود . ذکر این نکته ضروری است که به لحاظ توسعه تحقیق در زمینه های مختلف  ، نظر واحدی در تقسیم بندی  ها وجود ندارد. درزیر به  دیدگاه های  مختلف  درباره تقسیم بندی  تحقیقات پرداخته  می شود ، و هر مورد از تحقیقات ،  که به  تحقیق کاربردی ارتباط پیدا می کند توضیحات لازم  درباره آن درگفتار بعدی ارائه خواهدشد.

۲۲-۱ :انواع تحقیق وروشهای آن

۲۲-۱-۱: دیدگاهها:

۱-گال، بورگ و گال (۲۰۰۳)

۱)تحقیق کمّی:

توصیفی زمانی :  تحقیقات طولی ( روند پژوهی ، هم دسته ای وپانلی )- تحقیق مقطعی- همبستگی ، آزمایشی

۲-سنت های پژوهش کیفی

الف: تحقیق درمورد تجربه زیستی ( روان شناسی شناختی  ، تاریخچه زندگی ، پدیدارنگاری ، پدیدار شناسی

ب) تحقیق درمورد جامعه وفرهنگ ( مطالعات فرهنگی ، قوم نگاری ، روش شناسی قومی ، تحلیل ساختاروقایع ، دیدگاه تعامل نمادین )

ج)  تحقیق درمورد زبان وارتباطات( تحلیل محتوای قوم نگارانه ، قوم نگاری ارتباط ، قوم شناسی ، دیدگاه هرمنوتیک ، تحلیل حکایی ، نشانه شناسی  وساختارگرایی)

۳- پژوهش ارزشیابی

۴- پژوهش ضمن عمل  که در تعلیم و تربیت شکلی از پژوهش کاربردی است. ( نصر وهمکارا ن ،   ۱۳۸۴و۱۳۸۹   )

۲- جان بست( ۱۹۸۳):

از نظر هدف : بنیادی  یا ناب ، کاربردی  ، عملی

همه مطالعات تحقیقی : تاریخی ، توصیفی ، تجربی

ازنظر توصیف مشاهدات: کمّی وکیفی

سایر: آزمایشی  ، برآوردی ، ارزیابی وتوصیفی و… ( پاشا شریفی ، و طالقانی ، ۱۳۸۴).

۳- بلیکی  (   ۲۰۰۰):

به نظر  نورمن بلیکی (۲۰۰۰)،

الف) برخی به آزمایش ، پیمایش های اجتماعی  و پژوهش میدانی تقسیم می کنند.

ب )برخی به آزمایشی ، شبه آزمایشی  و غیر آزمایشی

ج)برخی به توصیفی ، آزمایشی و شبه آزمایشی

د)برخی به معیار روش گردآوری داده ها ،  اهداف عمده ( توصیف ، آزمون فرضیه ، ارزشیابی ، برآورد تاثیر اجتماعی ) جهت گیری زمانی ( تک مقطعی ، طولی، واپس نگر )  آیا برای پاسخگویی به پرسش پژوهش معینی باید داده ها را گردآوری کرد ( داده های دست اول و دست دوم )  تا چه حد روش های پژوهش با پاسخگویان برخورد می کند( روش های تزاحمی[۱]  وغیر تزاحمی[۲])

ه) برخی به آزمایش و پیمایش ، پژوهش میدانی ( قوم نگاری )  تطبیقی ( تاریخی) ، مطالعه موردی ، تحلیل محتوا ، تحلیل ثانوی، مشاهده ،  شبیه سازی وبازی ، ارزشیابی ، برآورد تاثیر اجتماعی  و پژوهش فعال (چاوشیان ، ۱۳۹۲ ، ص ۶۰-۶۳)

۴-کرلینجر(  ۱۹۸۶  ):

غیر آزمایشی، آزمایشهای آزمایشگاهی، آزمایشهای میدانی،  مطالعات میدانی و پژوهش های پیمایشی

 

۵- نیومن   (۲۰۰۶ ):

کمی :آزمایشی  ، پیمایشی ،

کیفی :  میدانی ، تاریخی – تطبیقی

۶- خاکی:

۱-ازنظرهدف: پایه ای (بنیادی) – کاربردی- تحقیق و توسعه- ارزیابانه- عملی ( اقدام پژوهی)

۲-از نظر ماهیّت: توصیف- همبستگی- علی

۳-از نظر داده ها: کمی – کیفی – ترکیبی

۴-از نظر زمان ومکان اجراء کتابخانه ای (مروری) -آزمایشگاهی -میدانی

۵-از نظر روش (فرایند)

الف) کیفی(تاریخی- تحلیل گفتگو- تحلیل گفتمان-ژانر(نوع /سبک)-هرمنوتیکی- روایتی-قوم شناسانه- پدیدارشناسانه

ب) کمّی( پیمایشی- تحلیل محتوی- مورد پژوهی- مطالعات طول(در طول زمان) -روش  طرح آزمایش تجربی(خاکی: ۱۳۹۱).

۷- طالقانی :

۱-تحقیقا ت آزمایشی وغیر آزمایشی

۲-تحقیقات کتابخانه ای ، مشاهده ای وپیمایشی

۸- حسن زاده:

برحسب هدف: بنیادی ، کاربردی

برحسب موقعیت : آزمایشگاهی ، ، میدانی

برحسب زمان : گذشته نگر وآینده نگر

سایر: زمینه یابی ( پیمایشی) ، پس رویدادی ، عمل نگر ، همبستگی ،تاریخی ،قوم نگاری ،  کیفی ، موردی ، آزمایشی

۹- ساروخانی

۱-با در نظر گرفتن معیار زمان :  تحقیقات مقطعی ،  طولی( پانل ، روند پژوهی )

۲-  با توجه به میزان ژرفایی: مطالعات پهنا نگر ،  مطالعات ژرفا نگر

۳- با توجه به معیار ووسعت: (  تحقیقات در جامعه شناسی کلان ،  تحقیقات در جامعه شناسی میانه ( آزمایش میدانی ،  دستاوردهای مردم شناسی ،  استفاده ازتاریخ )  ، تحقیقات درجامعه شناسی خرد .

۴- بادرنظر گرفتن معیار کاربرد: پژوهش متعهدانه یا عملگرا ،  پژوهش کاربردی ، بنیان نگر.

۵- دیگر تحقیقها: اسنادی ، میدانی ،  تاریخی ،موردی و…

توجه : آزمایشی وپیمایشی رادربحث « روشهای جمع آوری داده ها » بیان نموده است.( ساروخانی : ۱۳۸۵)

۱۰-فروغی وحسنی :

الف: تحقیقات کمی  وکیفی

ب: برحسب اهداف : بنیادی ، کاربردی ، توسعه ای

ج:بر مبنای نتایج: توصیفی ، تحلیلی

د: برحسب شرایط عینی وکنترل : آزمایشی  ، میدانی

دراین کتاب به روش تحقیق کاربردی  وسایر روشهایی که به نحوی به آن ارتباط پیدا می کنند ، مانند بنیادی ، توسعه ای ، اقدام پژوهی ،  توصیفی ، همبستگی , علی مقایسه ای ، کمّی ، کیفی ، ترکیبی ، پیمایشی ،  آزمایشی ، تحلیل محتوی . پرداخته می شود به اختصار توضیحاتی  ارائه می گردد.

۱۱-شعبانی :

درکتاب منطق پژوهش ، روش های پژوهش کمّی غیر آزمایشی  را به  استناد کتابهای روش تحقیق اصلی   به ۴ رشته ی آموزش وپرورش ، آموزش وپرورش ورشته های وابسته  ، روان شناسی وجامعه شناسی طبقه بندی  کرده  وانواع پژوهش کمّی غیر آزمایشی را از نظر هدف به  توصیفی ، پیش بینی  وتبیینی  واز نظر زمان به گذشته نگر ، مقطعی  وطولی   در۹ گونه غیر آزمایشی دسته بندی نموده است( شعبانی ،۱۳۸۵ ص۱۱۷-۱۱۳).

توجه:  اگر چه ،اکثر تحقیقات تربیتی کاربردی هستند  اما عکس آن درست نیست . به عبارتی ؛  لزوماً همه  یا اغلب تحقیقات کاربردی ،  به امورتربیتی  و آموزشی خلاصه نمی شوند.

خلاصه:

با توجه به نگارش طبقه بندی  دهها محقق ، که برخی از نظریات آنان دربالا آمد و با الهام از ربع قرن تجربه تحقیقی ، وبا عنایت  به گستردگی روز افزون دامنه پژوهش ،  نگارندگان  برای نگارش پروپزال تحقیقات کاربردی  شیوه زیر را اتخاذ می کنند:.

هدف  هر تحقیق : بنیادی یا کاربردی است.

تحقیقات کاربردی ازنظر داده ها :  کّمی  یا  کیفی است

روش جمع آوری داده های  کمّی : آزمایشی  یا غیر آزمایشی است.

تحقیقات  غیر آزمایشی : شامل  توصیفی ، رابطه ای ( همبستگی ، علی مقایسه ای )

روش جمع آوری داده ها ی همبستگی وعلی مقایسه ای : به  صورت  پیمایشی است.

روش جمع آوری داد ه های آزمایشی : به صورت آزمایش  و …

درمورد تحقیق توصیفی درگفتاربعدی سخن خواهیم گفت، اجمالاً با ذکر مطالبی از جان بست ونیومن درباره تحقیق توصیفی ، این گفتار به اتمام می رسد.

توجه :  به نظر جان بست (۱۹۸۳) اصطلاح تحقیق توصیفی  برای توصیف سه نوع تحقیق که اساساً متفاوتند به صورت نادرست به کاررفته است. شاید شباهتهای ظاهری آنها  سبب شده است که تفاوتهای آنها نادیده گرفته شود. ( پاشا شریفی ، و طالقانی ، ۱۳۸۴ص۴۲).

به نظر هدریک ، بیک من و  رک( ۱۹۹۳) ، قلمرو تحقیق توصیفی گسترده است  وانواع مختلف طرح هارا شامل می شود. بنابراین برای تمیز آن از دیگر انواع تحقیق ، بهتر است مشخص کنیم که چه مواردی جزو هدفهای  این نوع تحقیق قرار نمی گیرد. بعنوان مثال ، تحقیق توصیفی برای بررسی وشرح روابط علّی طراحی نمی شود ( اعرابی وایزدی ، ۱۳۷۸ ص۶۰ ).

ایمیل دکتر احمد هدایت پناه به منظور ارائه نقطه نظرات خوانندگان به ایشان a_hedayatpanah@yahoo.com

لینک مطالب مربوط به سایر گفتارهای دکتر هدایت پناه با بررسی «حل مساله و  پروپزال نویسی » گفتار اولگفتار دوم گفتار سومگفتار چهارم  – گفتار پنجم گفتار ششم گفتار هفتمگفتار هشتمگفتار نهمگفتار دهمگفتار یازدهم-  گفتار دوازدهم گفتار سیزدهم- گفتار چهاردهم گفتار پانزدهم گفتار شانزدهم

 

[۱] -obtrusive

[۲] -un obtrusive

ارسال نظر