سرویس خبر: تولیدی, علمی, یادداشت
20310
۲۸/۰۴/۹۵
۱۵:۵۷

گفتار هجدهم از سلسله مطالب تعلیم و تربیت و روش تحقیق/ دکتر احمد هدایت پناه

اهمیت تحقیق کاربردی و بنیادی در پژوهش

در پژوهش کاربردی هدف اصلی کشف علمی نیست، بلکه آزمودن و بررسی امکان کاربرد دانش است و موضوع خود را در تعلیم و تربیت از مسائل و مشکلات روزمره آموزشی و تربیتی انتخاب می کند.

به گزارش روشن خبر، هدف این نوشتار، به قلم دکتر احمد هدایت پناه، بحث حول دانش کارشناسی ارشد است که درنگارش پایان نامه می تواند موثر باشد. همچنین برای نگارش پروپزال در دستگاههای اجرایی ارتباط مستقیم دارد. به بسیاری از سوالهای فنی که درکتب روش تحقیق نیامده به صورت استدلالی و مستند پاسخ داده می شود.

تحقیق کاربردی و بنیادی

۱- در پژوهش کاربردی هدف اصلی کشف علمی نیست، بلکه آزمودن و بررسی امکان کاربرد دانش است و موضوع خود را در تعلیم و تربیت از مسائل و مشکلات روزمره آموزشی و تربیتی انتخاب می کند. (دلاور،۱۳۸۴). به نظر نیومن ( ۲۰۰۰)پژوهشگران کاربردی در پی حل مسایل خاص خط مشی گذاری یا کمک به کارگزاران ، جهت انجام وظایف شان هستند. پژوهش کاربردی غالباً به صورت توصیفی است  و برتری اصلی اش ، کاربرد علمی  فوری آن است. افرادی که توسط کسب وکارها ، موسسه های دولتی ، موسسه های خدمات اجتماعی ، سازمان های بهداشتی ، وموسسه های آموزشی استخدام شده اند  پژوهش کاربردی را انجام می دهند.  تصمیم برای بازاریابی  یک محصول جدید ، انتخاب  یک خط مشی ، یا تصمیم به ادامه یا خاتمه  یک برنامه راهبردی ، ممکن است برپایه پژوهش کاربردی باشد.( دانایی فرد ، کاظمی ،۱۳۸۹ص۷۰)

۲- پژوهش بنیادی، اگرچه می تواند کاربرد عملی نیز داشته باشد، ولی هدف اصلی و اساسی آن افزایش حیطه فهم و دانش است(دلاور،۱۳۸۴). به نظر نیومن (۲۰۰۰)پژوهش بنیادی منبع  جدیدترین  ایده های علمی  و شیوه های اندیشیدن درمورد عالم است. اگرچه پژوهش تبیینی رایج ترین نوع پژوهش بنیادی است. جامعه علمی ، مصرف کننده اصلی  پژوهش های بنیادی است. پژوهشگران بنیادی  براستاندارد های بالای علمی تاکید دارندوسعی درانجام پژوهش تقریباً بی نقص دارند. ( دانایی فرد ، کاظمی ،۱۳۸۹ص۷۲-۶۸)

تحقیق بنیادی وجه تمایز و تشابه آن با تحقیق کاربردی

هدریک،  بیک من، رُک(۱۹۹۳)  ، اشاره دارند که تحقیق بنیادی بر روش تجربی استوار است که هدف آن ایجاد معرفتی جدید در مورد فرآیندهای بنیادین است. این نوع تحقیق، از بسیاری جهات حمایت می شود و مجاز به خلق حقایق و فرضیه ها به شکلی تدریجی و در محیطی آرام و به دور از عوامل محدود کننده یا تأثیرگذار خارجی است، تحقیق  کاربردی نیز بر همین اساس استـوار است، اما در آن از روش  شناسی علمی برای پردازش اطلاعات در تبیین مسائل اجتماعی ناگهانی یا مقابله با آنها استفاده می شود. .محیط تحقیق کاربردی، غالبا در هم ریخته است که گاه با تحمیل فشارهایی به منظور ارائه پاسخ های قطعی و مناسب وضعیت شغلی مواجه است. وجوه اشتراک میان تحقیقات بنیادی و کاربردی، بسیار بیشتر از تفاوت های میان آنهاست. تحقیقات بنیادی و کاربردی در هدف، محتوا و روش با یکدیگر متفاوتند.( اعرابی وایزدی ، ۱۳۸۱ص۱۲-۲).

۱-تفاوت در هدفها

بنابر دیدگاه هدریک بیک من، رُک  ( ۱۹۹۳ )،  ویژگی بارز تحقیق بنیادی آن است که برای خلق و بسط دانش و معرفتی فراگیر، طراحی و اجرا می شود. در واقع این معرفت و دانش است که به عنوان یک هدف نهایی، تحقیق بنیادی را شکل می دهد. در مقابل  ، هدف تحقیق کاربردی آن است که درک ما را از یک مشکل خاص افزایش دهد، البته این نوع تحقیق نیز ممکن است به ایجاد معرفت و دانشی نو منجر شود، اما این نوع معرفت بر پایه ای محکم استوار نیست. جدول (۱) مقایسه اهداف را  نشان می دهد .

جدول (۱) تفاوت تحقیق کاربردی و تحقیق بنیادی در هدفها

تحقیق بنیادی                                                                             تحقیق کاربردی
۱-ایجاد و بسط دانشی فراگیر                                     ۱- شناخت وبررسی مشکلات شود

۲-پاسخ به پرسشهای واحد                                      ۲- پاسخ به پرسشهای متعدد

۳-کشف روابط یا اثرات معنی داری                         ۳-کشف روابط یا اثرات معنی داری کاربردی

 

 

تحقیق بنیادی، بیشتر بر تعیین اصول فراگیر تأکید می کند. اما اگر کسی بخواهد قلمرو تحقیقات بنیادی و کاربردی را مقایسه کند، در خواهد یافت که قلمرو تحقیقات بنیادی بسیار محدود است. پژوهشگر بنیادی معمولاً موضوعی مهم و بسیار خاص را بر می گزیند، موضوعی که اتفاقاً بسیار مورد توجه دیگران نیز هست. بنابراین هدف اصلی از انجام تحقیق بنیادی، تعیین وجود یا عدم وجود قاعده ای فراگیر است( اعرابی وایزدی ، ۱۳۸۱ص۱۲-۲)،

مثال: روان شناسی که در آزمایشگاه روان شناسی قصد دارد درمورد سازمان حافظه درکودکان یا  یادگیری درحیوانات  تحقیق کند ، ازروش تحقیق بنیادی ( نتیجه گرا یا نظریه گرا ) استفاده می کند. تحقیق سلیگمن برروی سگها که به ایجاد نظریه درماندگی آموخته شده درتبیین افسردگی منجر شد. و تحقیق ثرندایک  برروی گربه ها که به ایجاد نظریه پیوندگرایی اودر تبیین یادگیری انجامید  ازجمله تحقیقات بنیادی به حساب می آید.( رمضان زاده ، ۱۳۸۸ص۱۳۸). اما در پژوهشهای کاربردی، دو معیار ۱- معنی دار بودن آماری ۲- کاربردی بودن، مهم و مورد توجه است.  این قلمرو بسیار خاص، به پژوهشگران امکان می دهد تا بر روی موضوعی خاص تمرکز کنند و از روشهای دقیق طراحی ( که امکان اعمال حداکثر کنترل بر متغیرهای مزاحم را فراهم می آورد ) استفاده کنند.  پژوهشگر کاربردی  اغلب با  مسائلی  مبهم  و نا مشخـص دست و پنجه نرم می کند، این نوع مسائل متنوع و گسترده هستند، از محقق کاربردی می خواهند تا چنین مسائلی را در محیطی آشفته و خارج از کنترل بررسی کند( اعرابی وایزدی ، ۱۳۸۱ص۱۲-۲) ،  مثلاً متخصص آموزشی که درمدرسه یا کلاس درس قصد دارد در مورد بهبود آموزش ویادگیری دانش آموزان تحقیق کند ازروش تحقیق کاربردی ( تصمیم گرا یا ارزشیابی )  استفاده می کند.( رمضان زاده ، ۱۳۸۸ص۱۳۹).

۲- تفاوت در زمینه

بنابر دیدگاه هدریک بیک من، رُک  ۱۳۸۱ ) از حیث بافت و زمینه تحقیق، تفاوتهای اساسی میان تحقیقات بنیادی و کاربردی دیده می شود، که خلاصه این تفاوتها عبارتند از:

 

جدول (۲) تفاوت تحقیق کاربردی و تحقیق بنیادی  در زمینه

تحقیق بنیادی تحقیق کاربردی
محیط های علمی و دانشگاهی مجموعه های صنعتی، تجاری، سازمانها و نهادهای دولتی
خودجوش است کارفرما، محرک است
از طریق دریافت وام، تأمین مالی
می شود
از طریق عقد قرارداد، تأمین مالی می شود
تنها یک پژوهشگر یک گروه پژوهش
یک رشته ای چند رشته ای
در آزمایشگاه یا کلاس میدانی است
انعطاف پذیر انعطاف ناپذیر
هزینه های پایین هزینه های بالا
محدودیت زمانی کم محدودیت زمانی زیاد

۳- تفاوت در روشها

تفاوتهای ذکر شده در اهداف و محیط و زمینه های تحقیق موجب بروز تفاوت هایی در روش تحقیق نیز می شود. از نظر هدریک ، بیک من، رُک ( ۱۹۹۳ )، تأکید نسبی بر اعتبار درونی و بیرونی، از جمله تفاوتهای اساسی در روش های تحقیق بنیادی و کاربردی به شمار می روند. در حالی که اعتبار درونی برای هر دو نوع تحقیق ضروری است، در پژوهش کاربردی اعتبار بیرونی از اهمیت بیشتری برخوردار است. ( اعرابی وایزدی ، ۱۳۸۱ ص۱۲-۲)مقایسه روش ها در جدول (۳) آمده است:

جدول (۳) تفاوت تحقیق کاربردی وتحقیق بنیادی  درروشها

تحقیق بنیادی تحقیق کاربردی
اعتبار درونی اعتبار بیرونی
تبیین علت تبیین معلول
یک سطح تجزیه و تحلیل چند سطح تجزیه و تحلیل
روش واحد روشهای متعدد
طرح های تجربی طرح های شبه تجربی
مشاهدات مستقیم مشاهدات غیر مستقیم

چند مثال:

الف) تحقیق بنیادی

مثال: راههای کاهش رفوزگی دانش آموزان                                (طالقانی ، ۱۳۸۱ )

مثال: تحقیق درباره نژادپرستی                            ( طالقانی ، ۱۳۸۱ )

ب) تحقیق کاربردی

مثال: چگونه می توان ترافیک شهر تهران را حل کرد.    ( هدریک ، ۱۹۹۳)

مثال: چگونه می توان مشکل کنکور و یا بیکاری را حل کرد.( هدریک  ، ۱۹۹۳)

تحقیق عملی ( اقدام پژوهی)

این نوع تحقیق درآموزش وپروش به خوبی نهادینه شده وبا برنامه ریزی های خوبی که صورت گرفته ، معلمان برآن اشراف داشته وبه جزئیات اجرای آن  کاملاً آشنا هستند. چندین کتاب  مفید و اجرایی درسطح آموزش وپرورش  نگارش شده  وهرسال از اقدام پژوهان درسطوح ملی واستانی وشهرستانی قدردانی می شود . کارهای اقدام پژوهان به صورت مکتوب تدوین شده ودراختیار علاقه مندان قرارمی گیرد. نگارندگان در این نوشتارفقط  به یادآوری  این تحقیق وذکر چند تعریف اکتفا می کنند.

به نظر جان بست (۱۹۸۳) ، تحقیق کاربردی ترجمه Applied Research  است اما تحقیق عملی ترجمه Action Research  است که پژوهش ضمن عمل یا اقدام پژوهشی می باشد ، تحقیق عملی بر کاربرد فوری متمرکز است، نه پروراندن نظریه و یا کاربرد عمومی یافته های آن، ( پاشا شریفی  وطالقانی ، ۱۳۷۶).اما گال –بورگ -گال( ۲۰۰۳) می نویسند که پژوهش ضمن عمل در تعلیم و تربیت شکلی از پژوهش کاربردی است که هدف اصلی آن بهبود عملکرد حرفه ای ( تخصصی ) فرد انجام دهنده این پژوهش می باشد. ( نصر وهمکاران ، ۱۳۸۶) .به نظر نیومن (۲۰۰۰) ، اقدام پژوهی ، نوعی پژوهش کاربردی است که دانش را به مثابه شکلی از قدرت درنظر می گیرد ومرز بین پژوهش  واقدام اجتماعی را ازمیان برمی دارد.چندین نوع اقدام پژوهی وجوددارد اما بیشتر آنها ویژگیهای مشترکی  بدین ترتیب دارند.آنهایی که مورد مطالعه هستند در فرایند پژوهش مشارکت می کنند. اقدام پژوهی، دانش عادی یا عوامانه را نیز دخیل می داند؛ این پژوهش برقدرت وباهدف توانمندسازی متمرکز است؛ درپی افزایش آگاهی یا دانایی است،  و در ارتباط مستقیم با اقدام سیاسی می باشد.( دانایی فرد ، کاظمی ۱۳۸۹ ص۷۳). اقدام پژوهی فرایند جستجوی منظم مشارکتی برای « مشخص کردن یک موقعیت نامعین » وکوشش جهت کاهش یا رفع آن است.اقدام پژوهی در زمره روشهای تحقیق توصیفی است. هدف این دسته از پژوهش های  آموزشی ، توصیف  شرایط یا پدیده های مربوط  به نظام آموزشی می باشد.دراقدام پژوهی ، معمولاً معلم خود به موقعیت نامعین پی برده  و به عنوان پژوهشگر نقش اصلی  درفرایند پژوهش را برعهده می گیرد.در اقدام پژوهی ، پژوهشگر درصدد یافتن نتایج تعمیم پذیر نمی باشد، بلکه هدف او رسیدن به شناخت علمی درباره مساله ویژه ای است که خود با آن سروکاردارد.( بازرگان، ۱۳۸۳ ص ۱۵۲- ۱۴۸)

تحقیق در علوم تربیتی

درگفتار قبلی بیان شد که علوم تربیتی  علومی هستند که فی نفسه کاربردی اند و بیشتر تحقیقات مربوط به تعلیم وتربیت  ازنوع تحقیقات کاربردی اند . دراین بخش بیشتر با این تحقیق آشنامی شویم. بنا به نظریه گال- بورگ- گال ( ۲۰۰۳) پژوهش تربیتی امری ساده مبنی بر کشف واقعیتها در مورد تعلیم و تربیت نیست، بلکه هدفش تدوین نظریه هایی برای تبیین پدیده های تربیتی است. (نصر وهمکاران، ۱۳۸۴ ) .در واقع تحقیق در علوم تربیتی مجموعه فعالیتهای منظمی است که محقق به منظور شناخت و تبیین پدیده های آموزشی و تربیتی انجام می دهد. به عبارت دیگر کاربرد روش های علمی در مطالعه مسائل آموزشی، تربیتی است که به نتیجه آن تحقیق تربیتی گفته می شود. (دلاور ، ۱۳۸۳ )

انواع رویکردهای تحقیق تربیتی

گال _بورگ-گال(۲۰۰۳)  می نویسند: پژوهشگران مختلف رویکردهای کاملاً متفاوتی نسبت به تحقیق تربیتی دارند اما دو رویکرد اصلی بنا به نظر گال و همکاران عبارتند از: پژوهش کمّی و پژوهش کیفی( نصر وهمکاران ، ۱۳۸۴ ).

توجه : پژوهش ترکیبی یا مختلط یا تنیده ، که ترکیبی از پژوهش کیفی وکمّی است . بحث گسترده ای دارد که وارد بحث آن نمی شویم.

تذکر: در گفتار قبلی گفته شد که تحقیقات کاربردی ازنظر داده ها ، به  کّمی  یا  کیفی تقسیم می شوند.

الف: پژوهش کمّی

به نظر نیومن (۲۰۰۰) تقریباً همه پژوهشگران کمّی  به رویکردی اثبات کرا نسبت به علم اجتماعی اتکا دارند. آنان نگاه فن سالار داشته  « منطق بازسازی شده »را به کارمی برند واز یک مسیر پژوهش خطی پیروی می کنند. آنان به زبان متغیرها وفرضیه ها سخن می گویند. پژوهشگران کمّی براندازه گیری دقیق  متغیرها  وآزمودن کردن فرضیه ها یی که به تبیین های علّی فراگیر پیوند خورده اند ، تاکید دارند. مفاهیم به شکل متغیرهای مشخص و مجزا هستند .نظریه عمدتاً علّی و قیاسی است. تحلیل ها به وسیله آمار ، جداول یا نمودارها وبحث کردن درمورد اینکه ارتباط  آنها با فرضیه ها چگونه است انجام می شوند. .( دانایی فرد ، کاظمی ۱۳۸۹ ص۳۰۵-۳۰۴)به نظر گال ، بورگ وگال (۲۰۰۳)تحقیق درباره نمونه ها وجامعه بارویکرد پژوهش تربیتی به شدت برداده های عددی و تحلیل آماری مبتنی است که پژوهش اثباتگرا نام دارد که تقریباً مترادف با پژوهش کمّی است( نصر وهمکاران ، ۱۳۸۶)

نقاط قوت وضعف پژوهش کمّی :

الف : نقاط قوت:

۱-آزمون واعتبار بخشی به نظریه های موجود ، درباره اینکه چگونه وچرا پدیده ای رخ می نماید.

۲-آزمون فرضیه های مقدم برگردآوری داده ها.

۳- دراین پژوهشها می توان یافته های حاصل ازداده های گردآوری شده ازگروه نمونه را به جامعه آماری تعمیم داد.

۴-یافته های پژوهشی را می توان به موقعیتهای مشابه تعمیم داد.

۵-داده هایی را می توان با استفاده از این نوع پژوهش گردآوری کرد که براساس آن پیش بینی کمّی میسور می گردد.

۶-پژوهشگر می تواند موقعیتی را برای حذف متغیرهای مزاحم فراهم کند و بدین ترتیب روابط علّت و معلولی را بنانهاد که از اعتبار بیشتری برخوردار باشد.

۷-گردآوری داده ها به شیوه کمّی ، نسبتاً سریع است.

۸-می توان داده های کمّی ودقیقی را گردآوری کرد.

۹-تحلیل داده ها به دلیل استفاده از نرم افزارهای آماری ، مستلزم زمان کمتری است.

۱۰-نتایج پژوهش ، نسبتاً مستقل از پژوهشگرهستند . ( مثلاً معنی داری آماری)

۱۱-این روش برای مطالعه گروه های بزرگ مفید است.

ب: نقاط ضعف:

۱-مقولات پژوهشگر بازتاب ادراکهای انسانهای قلمرو مورد بررسی است.

۲-نظریه های مورد استفاده پزوهشگر، بازتاب ادراکهای انسانهای قلمرو مورد بررسی نیست.

۳-پژوهشگر ممکن است پدیدارهای درحال وقوع را نادیده بگیرد.بدین ترتیب ،کانون توجه خودرا برفرضیه آماری متمرکز می کند وازتولید نظریه های جدید استنکاف می ورزد..

۴-دانش حاصل از پژوهش کمّی  برای به کارگیری درموقعیتهای  خاص ویاافراد دیگر، بسیار خلاصه، مختصر وکلی است.(شعبانی ، ۱۳۸۵ ص۱۵۵-۱۵۴)

ب: پژوهش کیفی

قصد نگارندگان براین نیست که به انواع تحقیقات کیفی وبه جرئیات و نحوه تحلیل آن  بپردازند.  گستردگی و پیچیدگی تحقیق کیفی  همانند تحقیق کمّی  است و نگارش آن ،  مجموعه ای جدا گانه می طلبد . در این گفتار فقط برای آشنایی و تمیز آن از کمّی،  مطالب مختصری آورده می شود و با ذکر دو مثال اکتفا می گردد. به نظر نیومن (۲۰۰۰) پزوهشگران کیفی  غالباً برعلم اجتماعی  تفسیری یا انتقادی متکی هستند. آنان تمایل بیشتری به نگاه استعلایی دارند . «منطق درعمل» را به کارمی برند وازیک مسیر پژوهش غیر خطی پیروی می کنند. پژوهشگران کیفی به زبان « موردها و زمینه ها » سخن می گویند. داده ها به شکل واژه ها و تصاویر به دست آمده از اسناد ، مشاهدات و دست نوشته ها هستند. مفاهیم به شکل مضمون ها، مضمون مکرر، تعمیم ها ورده بندی هاهستند. نظریه می تواند علّی یا غیر علّی باشد و اغلب استقرایی است. تحلیل ها به وسیله استنتاج مضمون ها یا تعمیم ها از شواهد وسازمان دهی  داده ها جهت ارائه  یک تصویر منسجم ویک پارچه انجام می شوند.  پزوهش کیفی عمدتاً متکی بر رویکردهای تفسیری  وانتقادی به علم اجتماعی  است.( دانایی فرد ، کاظمی ۱۳۸۹ ص۳۰۸-۳۰۴)

به نظر گال ، بورگ وگال (۲۰۰۳)  درمقابل تحقیق کمّی رویکردهایی وجوددارد که متضمن تحقیق درباره مورد هاست، دراین رویکردها ، از داده های عددی وآمار ، بسیارکم  استفاده می شود. اما درعوض این رویکردها برداده های کلامی وتحلیل ذهنی بناشده  است که اصطلاحاً پژوهش مابعد اثباتگرا نام دارد که مترادف با آن پژوهش کیفی را  به کارمی برند. پژوهش کیفی ماهیتاً چند روشی است و متضمن رویکردی تفسیری و طبیعت گرایانه به موضوع مورد مطالعه است، این بدان معناست که پژوهشگران کیفی، اشیاء را در موقعیت های طبیعی آنها مطالعه می کنند و می کوشند پدیده ها را بر حسب معناهایی که مردم به آنها می دهند، مفهوم سازی یا تفسیر کنند. گاه عنوان پژوهش تفسیری به جای پژوهش کیفی به کار می رود. به پژوهش کیفی پژوهش مطالعه موردی نیز می گویند. (نصرو همکاران ، ۱۳۸۴ )

نقاط قوت وضعف پژوهش کیفی:

الف: نقاط قوت:

۱-داده هابر مقولات معنایی خودآزمودنیها یا مشارکت کنندگان درپژوهش مبتنی است.

۲-این پژوهش هابرای مطالعه موارد اندک وبه نحوی ژرف نگرانه مفید هستند.

۳-برای توصیف پدیده های پیچیده مفید است.

۴-امکان فهم وتوصیف تجربه های شخصی افراد را درباره پدیده ها فراهم می آورند.

۵-تقریباً همیشه پژوهشگر عناصر زمینه ای را درپیوند با پدیده مورد بررسی معین می کند.

۶-پژوهشگر می تواند فرایند های پویارا مورد مطالعه قراردهد.

۷-پژوهشگر می تواند با استفاده از روش کیفی نظریه میدانی  به نحو مقدماتی واستقرایی نظریه های موقتی اما تبیینی را در پیوند با پدیده ها ارائه کند.

۸-داده ها مبیّن این هستند که شرکت کنندگان درپژوهش چگونه سازه ها را تفسیر می کنند.

۹-درپژوهش کیفی ، داده ها معمولاًدرشرایط طبیعی گردآوری می شوند.

۱۰-رویکردهای کیفی بویژه نسبت به موقعیتها ، شرایط ونیازهای محلی  پاسخگوهستند.

۱۱-پژوهشگران کیفی نسبت به تغییراتی که درخلال پژوهش به وقوع می پیوندد، پاسخگوهستند.

۱۲-داده های کیفی  درقالب واژگان ومقولات مورد استفاده شرکت کنندگان در پژوهش به اینکه چگونه وچرا پدیده ای به وقوع پیوسته است، معطوف می شوند.

۱۳-می تواند با استفاده از یک مورد مهم ، پدیده ای را به نحوکاملاً واضح به خواننده گزارش  تحقیق بنماید.

۱۴-می توان علیت تفریدی ( مادی ، جسمانی ، طبیعی)  نظیر عوامل موثر دروقوع واقعه ای خاص را تعیین کرد.

ب: نقاط ضعف:

۱-امکان تعمیم یافته های حاصل ازپزوهش کیفی به افراد وموقعیتهای دیگر نیست.

۲-پیش بینی های کمّی براساس پزوهش کیفی بسیاری دشواراست.

۳-آزمون فرضیه ها یا نظریه ها بسیار دشوار است.

۴-ازاعتبار کمتری نسبت به پژوهش های کمّی نزد مدیران وصاحبان قدرت برخوردارند.

۵-پژوهش کیفی درمقایسه با پژوهش کمّی زمان بیشتری را برای گرد آوری داده ها می طلبد.

۶-نتایج پژوهش کیفی بیشتر تحت تاثیر سوگیری وطرز فکر شخصی پژوهشگر قرار می گیرند.

جدول (۴)برخی تفاوت های موجود میان پژوهش کمّی و کیفی ( گال ، بورگ ، گال ۱۳۸۶ )

پژوهشگران کمّی پژوهشگران کیفی
üیک واقعیت اجتماعی را فرض می گیرند.

 

ü جامعه ها و نمونه هایی را که نماینده جامعه اند مطالعه می کنند.

ü رفتار آدمی را در موقعیتهای طبیعی یا تصنعی مطالعه می کنند.

ü از روشهای آماری برای تحلیل داده ها استفاده می شود.

ü از شیوه های استنباط آماری استفاده می کنند تا یافته ها را از یک نمونه به جامعه ای تعریف شده تعمیم دهند.

ü فرض می گیرند که واقعیت اجتماعی به وسیله مشارکت کنندگان در آن ساخته می شود.

ü موارد را مطالعه می کنند.

 

ü اعمال آدمی را در موقعیتهای طبیعی مطالعه
می کنند.

ü از استقراء تحلیلی برای تحلیل داده ها استفاده می شود.

 

ü یافته های موردی را از طریق جستجوی موارد مشابه دیگر تعمیم می دهد.

 

 

نیومن (۲۰۰۰) می نویسد که این دونوع تحقیق از ۴ جهت باهم شباهت  و از۴ جهت هم با هم تفاوت دارند ( ( دانایی فرد ، کاظمی ۱۳۸۹ ص۴۸۲-۴۷۸).  به طورخلاصه این تشابه وتفاوت درذیل آمده است.

جدول (۵)برخی تفاوت های موجود میان پژوهش کمّی و کیفی ازنظر نیومن

 

تشابه تفاوت
 شکل هردو نوع داده برای هردونوع سبک پژوهش مستلزم استنباط است. پژوهشگران برمبنای جزئیات تجربی زندگی  اجتماعی دست به استنباط می زنند.هردونوع تحلیل احکامی درمورد دنیای اجتماعی صادرمی کنند که کفایت داشته باشند. درپژوهش کیفی ، کفایت ، بیش از این که مانند پژوهش کمّی  اشاره به تعداد آزمودنی ها داشته باشد ، اشاره به میزان داده گرد آوری شده دارد. پژوهشگران کمّی فن تحلیل خودرا ازمیان مجموعه ای از فنون تحلیل تخصصی  واستاندارد انتخاب می کنند.تحلیل کمّی بسیار گسترده ومبتنی بر ریاضیات کاربردی است.. درمقابل  تحلیل داده های کیفی  استاندارد شدگی کمتری دارد .پژوهش کیفی غالباً استقرایی است. پژوهشگران کیفی  درهنگام شروع یک پروزه به ندرت به جزئیات ومختصات تحلیل آماری  آن را می دانند
هردونوع تحلیل مستلزم یک شیوه یا فرایند عمومی هستند.پژوهشگران به طور نظام مند به ثبت یا گردآوری داده می پردازند تا آنچه را انجام داده اند، برای دیگران روشن ودردسترس باشد. هردونوع پژوهشگر میزان زیادی داده گردآوری می کنند. آنها داده هارا توصیف ونحوه گردآوری  وبررسی آنهارا مستند ومکتوب می سازند. پژوهشگران کمّی ، تحلیل داده را تازمانی که همه داده هارا گردآوری ودرقالب اعداد خلاصه نکرده باشند، شروع نمی کنند. اما پژوهشگران کیفی تحلیل داده را زودتر وهنگامی که هنوز درحال گرد آوری داده هستندشروع می کنند.
همه پزوهشگران  اجتماعی  ویژگی های قرائنی را که گرد آوری کرده اند با خودآنها یا با دیگر قرائن گردآوری شده مقایسه می کنند. پژوهشگران فرایندها ، علل ، خواص ، یا سازوکارهای متعددی  را در درون قرائن تشخیص داده  وشناسایی می کنند. آنگاه به  جست وجوی الگوها ، شباهت ها وتفاوت ها وابعادی  که مشابه یا مغایرند می پردازند. پژوهشگران کمّی اعداد را که معرف امور واقع تجربی هستند دستکاری وزیرورو می کنند تا یک فرضیه انتزاعی  رابا سازه های متغیر آزمون کنند .درمقابل ، پژوهشگران کیفی  مفاهیم ونظریه جدیدی را با ترکیب قرائن  ومفاهیم انتزاعی خلق می کند. تحلیگر کیفی به جای آزمون  فرضیه ، ممکن است قرائنی را نشان داده یا برجسته سازد که امکان پذیری  یک نظریه ، تعمیم ، یا تفسیررا نشان دهد.
در هر دو نوع تحلیل داده کیفی وکمّی پژوهشگران درتلاشند تا ازخطاها، نتیجه گیری های غلط ، واستنباط های گمراه کننده اجتناب کنند. درجه انتزاعیت یا دوری از جزئیات زندگی اجتماعی است. درتمامی داده ها، پژوهشگر داده های خام را طبقه بندی می کند که برای شناسایی الگوها ورسیدن به تعمیم آنها را دست کاری می کند.  درتحلیل کمّی ، این فرایند به لباس آمار، فرضیه ومتغیر ملبس می شود.پژوهشگران کمّی اززبان نمادین روابط آماری  میان متغیرها برای بحث درمورد روابط علّی  اسفاده می کنند. آنها فرض می کنند زندگی اجتماعی با استفاده از اعداد قابل اندازه گیری است. تحلیل کیفی ازتحلیل آماری انتزاع کمتری دارد وبه داده های خام نزدیک تراست. تحلیل کمّی مبتنی بر پیکره موسّع واستواردانش ریاضیات وامارنیست. داده های پژوهش به کلمات هستند، که نسبتاً نادقیق، پراکنده ومبتنی بربستر بوده ومی توانند بیش از یک معنا داشته باشند.

 

چند مثال کیفی:

مثال ۱ : تأثیر شکست سیاسی بر انتخاب رئیس جمهور ( جان بست، ۱۹۸۳)

مثال ۲: نفوذ خانواده در رابطه میان معلم و شاگرد ( جان بست، ۱۹۸۳)

مثال ۳: تروریست به عنوان عامل تغییر اجتماعی ( جان بست، ۱۹۸۳)

مثال ۴: دیدگاه انسان ها نسبت به زمان و تجزیه آن ( جان بست، ۱۹۸۳)

مثال ۵: دیدگاه مردان نسبت به زن ( ساروخانی، ۱۳۸۵ )

مثال ۶: ذهنیت انسان ها در قبال کار، تولید و بهره وری ( ساروخانی، ۱۳۸۵ )

مثال ۷: دیدگاه زنان نسبت به خویشتن و هویت مدرک ( ساروخانی، ۱۳۸۵ )

به نظر نیومن (۲۰۰۰) درپژوهش کمّی  با واژه ای به نام   elbairV و پژوهش کیفی   به نام مضمون  emehT سروکارداریم ، هر دو حساب وکتاب دارند. یکی به عدد متوسل می شود و در قالب عدد سخن می گوید و دیگری برکلمات متن تکیه می کند و در قالب تحلیل مضمون حرف می زند ( دانایی فرد ، کاظمی ۱۳۸۹ص۱۳)

بحث کیفی را با دو تحقیق انجام شده که یکی موردی و دیگری تحقیق کیفی میدانی  انجام شده توسط ( بیوکی ، ۱۳۹۱ ص۱۵۸-۱۳۹) را فقط با چکیده و نتیجه گیری  به پایان می بریم.

پژوهش موردی

بنا برنظر گال، بورگ ، گال(۲۰۰۳ ) یکی از ویژگی های عمده تحقیق کیفی ، تمرکز آن بر مطالعه عمیق نمونه معینی از یک پدیده است که به آن مورد می گویند. به همین دلیل گاهی اوقات به پژوهش کیفی ، پژوهش موردی نیز گفته می شود. اگر چه این دوروش مترادف یکدیگر نیستند، با وجود این ، پژوهش موردی به عنوان یک رویکرد  تخصصی از پژوهش علمی ، بویژه واکنشی به درک محدودیتهای پژوهش کمّی تکامل یافته است. بسیاری از پژوهشگران کیفی به این رویکرد تمایل دارند  واز آن به عنوان راهنما درپژوهشهای خود استفاده کرده اند . بنابراین پژوهش موردی یکی ازرویکردهای متعدد پژوهش کیفی است.  این روش درعلوم تربیتی به طور گسترده مورد استفاده قرار می گیرد. لذا پژوهش موردی را می توان: « مطالعه عمیق روی نمونه هایی از یک پدیده درمحیط طبیعی آن واز دیدگاه افرادی که درآن پدیده مشارکت دارند»  تعریف کرد .پزوهش های موردی به منظور یکی از سه هدف ،ارائه  توصیف کامل ودقیق پدیده ، تدوین تبیین های ممکن برای آن و ارزشیابی پدیده  انجام می شود. دراین کتاب  وارد جزییات پژوهش موردی همانند نمونه گیری ، روش جمع آوری داده ها ،  انواع  تحلیل ، پایایی ، روایی  ، محاسن ، معایب ، نقش پژوهشگر ، مجوز ورود ، مسایل اخلاقی ، قابلیت تعمیم ، انواع گزارش نویسی  و… وارد نمی شویم فقط به ذکر یک تحقیق انجام شده دراین مورد بسنده می کنیم. ( نصر وهمکاران ، ص۱۰۱۸-۹۲۲)

نمونه ای از تحقیق کیفی(موردی) :

عنوان: مطالعه ی موردی موسسه پخش و توزیع فیلم

روز شنبه ۴/۱۲/۸۶ ساعت ۴ با آقای /// در موسسه ی پاسارگاد که مرکز پخش و توزیع فیلمهای ویدئو رسانه ی خانگی است، قرار ملاقات داشتیم. حدود ساعت ۳۰/۴ به دفتر رسیدیم و توسط آقای   /////مورد استقبال قرار گرفتیم و ایشان ما را به دفتر خود راهنمایی کرد. و بعد از چند دقیقه انتظار برای شروع مصاحبه با ایشان ، خواستیم سوالاتی را که آماده کرده بودیم از ایشان بپرسیم. هدف ما بررسی این موسسه بصورت کلی بود. یعنی شناخت کلی سازوکار این موسسه که به عنوان مطالعه ی موردی در نظر گرفته بودیم. ولی ایشان به ما اجازه ی سوال پرسیدن را ندادند و خود ایشان اطلاعاتی کلی را در مورد سازمان در اختیار ما قرار دادند. حتی به ما اجازه ی استفاده از ضبط صوت را هم ندادند و از ما خواستند که یادداشت هایمان هم گزینشی باشد.

معرفی و هدف موسسه:

موسسه ی //// ترکیبی از پنج موسسه ی دیگر به نامهای ….. که مرکز آن ///// است ، ایرانیان ، ////  و حوزه ی هنری و هنر هشتم است. بخش اعظم فعالیت این موسسه در حوزه ی توزیع و پخش فیلم است. این موسسه در شهریور ۸۴ توسط سرمایه گذاری های مدیر عاملان به وجود آمده و تحت نظارت و مدیریت هیات موسسان به صورت دفتری مستقل از آنها اداره می شود.این موسسه علاوه بر اهداف فرهنگی اقتصادی هدفی بالاتر و کلی تر دارد و آن آموزش انتقال اطلاعات به مخاطب است و هدف آنها بر خلاف چیزی که مخاطب عام ممکن است فکر کند ، صرفاً گذران وقت و تفریح و سرگرمی برای مخاطب نیست. این موسسه بیشتر تحت نظارت و کنترل وزارت ارشاد است که این وزارتخانه هم با توجه به قوانین و مقررات مصوبه ی مجلس ، این نظارت را بر آنها اعمال می کند.

نمودار گردش کار:

این موسسات می توانند یا با شرکتهای داخلی و یابا کمپانی های خارجی طرف قرارداد باشند.در مورد فیلمهای خارجی که کمپانی های خارجی اصلی وارد مذاکره شده فیلم را خریداری می کنند و با طرف قرارداد بسته می شود. در قرارداد در مورد زمان فیلم ، محدوده ی جغرافیایی و زمان فیلم، بین دو طرف توافق به عمل می آید. کار این موسسات با فیلمهای ایرانی راحت تر است. چرا که وزارت ارشاد در مورد فیلمهای ایرانی آگاهی هایی دارد و این فیلمها از بعضی فیلترها رد شده است و بعد پروانه گرفته است.در این وزارتخانه یک شورای بازبینی وجود دارد که در زمانی خاص فیلمها در آنجا بازبینی می شوند. در فیلمهای ایرانی تهیه کننده برای ساخت فیلم مجوز گرفته و بعد آنرا در اختیار شبکه ویدئو رسانه ی خانگی قرار می دهد و این شبکه امتیاز  فیلم را از تهیه کننده می خرد.این فیلمها پس از آنکه در اختیار این شبکه قرار گرفتند از طریق تلویزیون پخش می شوند و یا بصورت سی دی در آورده می شوند.

چارت:

در مورد کادر اداری و تعداد کارمندان و مساحت ساختمان هیچ گونه اطلاعاتی را در اختیار ما قرار ندادند و فقط به این توضیح سربسته و کلی بسنده کردند که موسسه از بخشهای مدیریت ، واحد تدوین ، واحد ترجمه و دوبلاژ ، ناظر چاپ ، طراح، بازاریاب، واحدفروش، حسابدار ،انباردار و منشی تشکیل شده است.

منابع مالی:

براساس گفته های رییس موسسه ، منابع مالی از طریق هیات مدیره و اعضای موسس تامین می شود و موسسه از طریق سرمایه گذاری خصوصی بوجود آمده است و به هیچ ارگان و و نهاد رسمی دولتی وابسته نیست .

تبلیغات:

در این موسسه ازتکنولوژی های  ارتباطاتی کمتر استفاده می شود. تبلیغات این موسسه به دو صورت انجام می شود . یکی تبلیغات فیلم های دوره ی قبلی و بعدی  قبل از پخش خود فیلم و یکی هم  بوسیله ی پوسترها و تراکتها و   آرمهای مخصوص موسسه.

نحوه ی گزینش فیلم ها:

فیلمها بیشتر بر اساس ذائقه ی مخاطب انتخاب می شود.فیلمهایی که بیشتر مورد علاقه ی مخاطبان است تهیه کنندگان بیشتری دارد و در کشور نیز فیلمهای ایرانی بدلیل حمایتهای وزارت ارشاد جایگاه خاصی را دارند و موسسه نیز از این مشی پیروی می کند.

مخاطب محوری

برای موسسه توجه به نظر مخاطبان برای مسائلی نظیر کیفیت صدا و تصویر فیلم ها و نیز توجه به اعتراض های آنان نقش مهمی دارد. نحوه ی تماس با مخاطبان بیشتر بصورت تلفنی است که خود موسسه شماره ی تماس را درون سی دس ها قرار گذداشته است ولی ارزیابی بازخورد کار موسسه توسط نمایندگان بصورت مستقیم است.

نتیجه:

نکته ی قابل توجهی که ما در این مطالعه به آن برخوردیم این بود که این موسسه با اینکه دولتی بود و زیر نظر وزارت ارشاد و قوانین و مصوبه های مجلس بود اما در خصوص زمینه ی مالی خود ادعای خصوصی بودن را می کرد و اظهار می کردند که این موسسه در خصوص منابع مالی به جایی وابسته نیستند. و نکته ی دیگری که می توان ذکر کرد نحوه ی متغیر بودن سیاست های سانسور موسسه بود که بسته به تغییرات نظام سیاسی بر شدت و سختگیریهای فیلترینگش می کست و می افزود ( ۵٫۵٫ ۱۳۹۲) .

۲- شناسایی شاخص های قدرت در خانواده به روش تحقیق کیفی

چکیده

این مقاله حاصل تحقیقی میدانی است که به روش کیفی و به منظور شناسایی شاخص های مناسب برای مطالعه قدرت در خانواده در شهر تهران انجام گرفته است. در این مقاله، ضمن بحث درباره لزوم شناسایی شاخص ها، تبدیل آن ها به  مفاهیم، و تبدیل مفاهیم به مقوله ها بر اهمیت استفاده از مشاهدات و مصاحبه های میدانی وسیع و نظام مند نیز تأکید شده است . همچنین عوامل مرتبط با شاخصهای قدرت در خانواده، که از تنوع و فراوانی بسیاری برخوردارند، ازجمله رفتارهای کلامی یا غیر کلامی همسران گردآوری و طبقه بندی شده است . با طبقه بندی شاخص ها مقولات اصلی به دست آمده و هر مقوله با مفاهیم زیرمجموعه خود به قرار زیر مشخص شده است: ۱- ارزش ها و نگرش ها(مفاهیم استقلال و آزادی)  ۲- پذیرش( مفاهیم اعتماد، احترام، و قدرشناسی) ۳- رضایت مندی (مفاهیم راضی بودن و تحمل کردن) ۴- نیازمندی (مفاهیم نیاز در حال حاضر و نیاز در آینده) ۵- مالکیت و اختیارات (مفاهیم امکانات مالی و تصمیم گیری) ۶- ارتباطات (مفاهیم مذاکره و مشاوره جویی) ۷- همکاری (مفاهیم اشتراک مساعی و رابطه با بچه ها).

 

نتیجه گیری

بررسی ساختار قدرت در خانواده، به منزله یکی از مهم ترین نهاد های اجتماعی، همواره مورد  توجه محققان بوده است. بررسی این موضوع در جامعه ایران نیز، که هنوز دار ای صبغه قوی سنتی است و خانواده در آن کماکان رکنی اصلی به شمار می رود، ضرورتی است که  باید به آن توجه شود. علاوه بر این، تغییرات ایجادشده در چند دهه اخیر در زمینه تغییر نقش ها و درنتیجه ساختار قدرت در خانواده چنین ضرورتی را ایجاب می کند.  در ایران مطالعه قدرت در خانواده با مشکلاتی همراه است که یکی از مهم ترین آن ها  به کارگیری روش هایی است که به شناسایی شاخص های ملموس قدرت در خانواده منجر شود. به نظر می رسد مطالعات قبلی انجام شده در این زمینه، که همواره متکی بر تحقیقات  غربی بوده است، به علت فقدان توجه کافی به ویژگی های فرهنگی دچار کاستی هایی باشد.  همچنین در تحقیقات میدانی ارتباط شاخص ها با واقعیت و تناسب مفاهیم حاصل از آن مشکل بزرگی است که پیشنهاد می شود برای رفع آن ابتدا شاخص سازی صورت گیرد . زیرا، درغیر این صورت، محقق ممکن است به تخیل گرایی و ذهنی گرایی کشیده شود و با  پیش فرض های نادرست به سراغ پرسش نامه های ازپیش طراحی شده برود. برای رفع مشکل مذکور پیشنهاد شد که از روش مشاهد ه ملموس و واقعی شرایط ،  یعنی مشاهده روابط همسران در زندگی روزمره و مصاحبه عمیق با آن ها ، استفاده شود . همچنین گفته شد که این مشاهده با استفاده از روش تحقیق کیفی امکان پذیر است، زیرا بر اساس آن می توان به کلیت رویدادها و محتوایی که در آن اتفاق می افتند توجه کرد و به تعابیر گوناگون کنش گران از معنی رفتارها و افکار خود و د یگران دست یافت . مرحله گردآوری اطلاعات با استفاده از موارد ناهمگن و تا حد اشباع نظری ادامه پیدا کرد. سپس اطلاعات به دست آمده تعبیر و تفسیر شد و بر اساس آن شاخص ها ، مفاهیم ، و درنهایت مقولات اصلی مرتبط با نحوه اعمال قدرت در خانواده ساخته شد. نکته آخر این که می توان شاخص های به دست آمده را در قالب سؤالات یک پرسش نامه تنظیم و از آن برای مطالعات کمی در زمینه ساختار قدرت در خانواده در سطح کشور استفاده کرد. البته بدیهی است که تعداد و محتوای سؤالات به اهداف محقق بستگی دارد و از پیش قابل تعیین نیست.

 

 

ایمیل دکتر احمد هدایت پناه به منظور ارائه نقطه نظرات خوانندگان به ایشان a_hedayatpanah@yahoo.com

لینک مطالب مربوط به سایر گفتارهای دکتر هدایت پناه با بررسی «حل مساله و  پروپزال نویسی » گفتار اولگفتار دوم گفتار سومگفتار چهارم  – گفتار پنجم گفتار ششم گفتار هفتمگفتار هشتمگفتار نهمگفتار دهمگفتار یازدهم-  گفتار دوازدهم گفتار سیزدهم- گفتار چهاردهم گفتار پانزدهم گفتار شانزدهم – گفتار هفدهم

انتهای پیام/

 

 

ارسال نظر